Tôi là huyền thoại (I Am Legend, 1954): cuốn sách đẻ ra xác sống hiện đại

I Am Legend (Tôi là huyền thoại, 1954) của nhà văn Mỹ Richard Matheson kể về Robert Neville, người đàn ông có vẻ là người cuối cùng không nhiễm bệnh ở Los Angeles, sau khi một trận dịch vi khuẩn biến gần hết nhân loại thành sinh vật giống ma cà rồng. Cuốn tiểu thuyết ngắn này đưa quái vật ra khỏi lâu đài Gothic để đặt vào khu dân cư ngoại ô, giải thích chúng bằng sinh học thay vì phép thuật — và trực tiếp truyền cảm hứng cho Night of the Living Dead (1968) của George A. Romero, bộ phim khai sinh hình ảnh xác sống hiện đại.

Tôi là huyền thoại kể chuyện gì

Truyện bắt đầu vào tháng 1/1976 — tương lai gần so với năm sách ra đời. Robert Neville sống một mình trong ngôi nhà ở ngoại ô Los Angeles đã được gia cố: cửa sổ đóng ván, tỏi treo khắp nơi, máy phát điện chạy dưới nhà. Ban ngày, anh lái xe đi kiếm đồ ăn, sửa nhà và tìm những sinh vật đang ngủ để tiêu diệt. Ban đêm, chúng kéo tới vây quanh nhà, gọi tên anh. Một trong số chúng là Ben Cortman, người hàng xóm cũ, đêm nào cũng gào lên đòi Neville ra ngoài.

Qua những đoạn hồi tưởng, người đọc biết dịch bệnh đã cướp đi vợ và con gái anh. Những cơn bão bụi lan khắp nơi, muỗi sinh sôi, bệnh lan nhanh và không ai hiểu nó. Neville sống sót mà không biết vì sao.

Điều làm cuốn sách khác biệt là phần giữa: Neville quyết định không chỉ sống mà phải hiểu. Anh tới thư viện, mượn sách sinh học, mày mò dùng kính hiển vi. Anh phát hiện một loại vi khuẩn trong máu những sinh vật kia, rồi lần lượt tìm cách giải thích những điều truyền thuyết nói về ma cà rồng — vì sao sợ tỏi, vì sao sợ ánh nắng, vì sao cọc gỗ hiệu quả.

Richard Matheson: người viết lại nỗi sợ

Richard Matheson (1926–2013) là nhà văn và biên kịch Mỹ, viết khoa học viễn tưởng và kinh dị. Ông nổi tiếng với tiểu thuyết The Shrinking Man (1956) về người đàn ông thu nhỏ dần, Hell House (1971), và nhiều tập kịch bản cho loạt truyền hình The Twilight Zone, trong đó có tập "Nightmare at 20,000 Feet" về một hành khách thấy sinh vật lạ trên cánh máy bay.

Đặc điểm xuyên suốt của Matheson là đặt cái kinh dị vào đời thường: một ngôi nhà ngoại ô, một chuyến bay, một con đường cao tốc. Nhà văn Stephen King nhiều lần nhắc Matheson là một trong những tác giả ảnh hưởng lớn nhất tới mình.

Vì sao cuốn sách quan trọng với cả thể loại

Ma cà rồng được "khoa học hoá"

Trước Matheson, ma cà rồng thuộc về văn học Gothic: lâu đài, bá tước, lời nguyền. Trong I Am Legend, chúng là bệnh nhân của một trận dịch. Những điều cấm kỵ trong truyền thuyết được giải thích bằng vi khuẩn học hoặc tâm lý học: có cái là phản ứng sinh học, có cái chỉ hiệu nghiệm vì nạn nhân tin nó hiệu nghiệm. Cách tiếp cận này mở đường cho vô số câu chuyện về "quái vật do dịch bệnh" sau đó.

Từ ma cà rồng tới xác sống

Hình ảnh một người sống sót cố thủ trong nhà, bên ngoài là đám đông những người từng là hàng xóm nay quay sang tấn công, chính là khung của Night of the Living Dead. George A. Romero từng thừa nhận ông lấy ý tưởng từ cuốn sách của Matheson. Thế là từ một tiểu thuyết ma cà rồng, cả thể loại xác sống hiện đại ra đời — câu chuyện đó được kể kỹ trong chuyên mục zombie.

Mô típ "người cuối cùng" thời hiện đại

Neville không chiến đấu với một kẻ thù cụ thể mà với sự cô đơn. Anh uống rượu, nghe nhạc cổ điển thật to để át tiếng gọi bên ngoài, nói chuyện một mình. Một trong những đoạn đau lòng nhất là khi anh kiên nhẫn suốt nhiều tuần để làm quen một con chó hoang — sinh vật sống duy nhất anh còn gặp.

Cái kết đảo ngược (tiết lộ nội dung)

Gần cuối sách, Neville gặp Ruth, một người phụ nữ có vẻ như cũng chưa nhiễm bệnh. Hoá ra cô thuộc về một nhóm người mới: những người đã nhiễm nhưng sống được nhờ thuốc kiểm soát bệnh, đang dựng lại xã hội. Với họ, Neville — kẻ đi giết những người đang ngủ suốt ba năm — mới là con quái vật trong đêm.

Neville bị bắt. Nhìn đám đông bên ngoài nhìn mình với nỗi sợ, anh hiểu rằng mình đã thành một huyền thoại, giống hệt ma cà rồng từng là huyền thoại với loài người cũ. Câu cuối sách, cũng là tên sách, lật ngược toàn bộ những gì người đọc tưởng mình đã hiểu. Đây là điều các bản chuyển thể điện ảnh hay đánh mất.

Ba bản phim, ba Robert Neville

Bản 2007 do Francis Lawrence đạo diễn là bản được nhiều người Việt biết nhất. Những cảnh New York bỏ hoang, cỏ mọc giữa đại lộ, hươu chạy qua phố được nhớ lâu. Nhưng bản chiếu rạp biến Neville thành người hùng hy sinh cứu nhân loại — đúng ngược với ý của tên sách. Bản DVD có một cái kết thay thế gần hơn với tinh thần nguyên tác, khi Neville nhận ra những sinh vật kia cũng có tình cảm và trật tự riêng.

Đọc cuốn sách ngày nay

Sách ngắn, chỉ chừng hơn trăm năm mươi trang ở nhiều bản in, đọc được trong một hai buổi. Phần khoa học về vi khuẩn ngày nay đọc lên khá cũ, đôi chỗ không đúng với hiểu biết sinh học hiện đại — nên coi đó là khoa học trong thế giới truyện, không phải kiến thức y học.

Điều còn nguyên giá trị là câu hỏi của cái kết: ai là "bình thường", ai là "quái vật" phụ thuộc vào việc ai đang chiếm số đông. Trong văn hoá, đó là ý tưởng được nhắc lại rất nhiều lần sau Matheson.

• Đọc sách trước, xem phim sau. Nếu xem phim 2007 trước, cái kết của sách sẽ là một cú bất ngờ thật sự.
• Để ý cấu trúc. Sách chia theo các mốc thời gian 1976, 1978, 1979. Cách nhảy cóc ấy khiến người đọc cảm được thời gian trôi trong cô độc.
• Không phù hợp trẻ nhỏ. Sách có cảnh bạo lực, rượu chè, nỗi đau mất người thân. Phù hợp với người lớn và thiếu niên lớn thích truyện kinh dị.
• Đọc tiếp. Ai thích chủ đề "người cuối cùng" có thể đọc Earth Abides (1949) để thấy một người sống sót khác — không phải chiến đấu mà là dựng lại.