Mad Max: từ phim kinh phí thấp 1979 đến Fury Road 2015 đoạt 6 giải Oscar

Mad Max là loạt phim hậu tận thế của đạo diễn người Úc George Miller, bắt đầu bằng một phim kinh phí thấp năm 1979 và đạt đỉnh với Mad Max: Fury Road năm 2015, phim giành 6 giải Oscar. Từ một câu chuyện cảnh sát đường cao tốc trả thù ở vùng ngoại ô nước Úc, loạt phim dần dựng nên hình ảnh sa mạc, xăng dầu cạn kiệt và những đoàn xe chắp vá mà ngày nay gần như ai nghĩ tới "hậu tận thế" cũng nghĩ tới.

Mad Max 1979: tận thế chưa tới, xã hội đã rã

Phim đầu tiên ra mắt năm 1979, do George Miller đạo diễn, Mel Gibson khi ấy còn rất trẻ đóng vai Max Rockatansky, một cảnh sát tuần tra đường cao tốc. Điều nhiều người không để ý: phim đầu tiên chưa hẳn là hậu tận thế. Thế giới trong phim là một tương lai gần, luật pháp đang tan rã, các băng xe máy hoành hành trên những con đường vắng, cảnh sát chỉ còn giữ được trật tự một cách lỏng lẻo.

Phim được làm với kinh phí rất nhỏ, quay ở vùng quanh Melbourne, dùng nhiều xe thật và diễn viên đóng thế thật. Việc thiếu tiền lại thành phong cách: những cú máy đặt sát mặt đường, tốc độ được cảm nhận qua tiếng động cơ và cảnh vật lao qua chứ không qua kỹ xảo. Phim thành công lớn về thương mại so với số vốn bỏ ra và từng thường được nhắc như một trong những phim có lãi nhất so với kinh phí.

Bối cảnh ra đời cũng đáng để ý. Thập niên 1970 có hai cú sốc dầu mỏ (1973 và 1979), xếp hàng mua xăng là chuyện có thật ở nhiều nước. Nỗi lo "hết xăng thì xã hội ra sao" lơ lửng trong không khí — và loạt phim về sau biến nó thành trục chính.

Mad Max 2 (1981): khai sinh hình ảnh sa mạc hậu tận thế

Phần hai, ở Mỹ phát hành với tên The Road Warrior, mới là phim định hình thể loại. Lúc này thế giới đã sụp hẳn. Phim mở đầu bằng một đoạn dẫn chuyện ngắn kể rằng các nền văn minh đã tan rã vì tranh giành nhiên liệu, rồi thả Max vào vùng hoang mạc, nơi một nhóm người canh giữ trạm lọc dầu bị bọn cướp bao vây.

Những thứ ra đời từ phim này được bắt chước suốt bốn mươi năm sau: xe cộ hàn chắp từ phế liệu, quần áo da và đồ thể thao cũ, mặt nạ, xăng quý như vàng, đoàn xe truy đuổi trên sa mạc. Rất nhiều phim, truyện tranh và loạt tác phẩm giải trí hậu tận thế về sau mượn thẳng hình ảnh này.

Phần ba, Mad Max Beyond Thunderdome (1985), do George Miller và George Ogilvie đồng đạo diễn, có ca sĩ Tina Turner trong vai thủ lĩnh thị trấn Bartertown. Phần này mềm hơn, hướng tới khán giả rộng hơn và thường được xem là phần yếu nhất của bộ ba đầu.

Ba mươi năm chờ Fury Road

Ý tưởng phần bốn có từ cuối thập niên 1990, nhưng dự án bị hoãn nhiều lần vì đủ lý do: kinh phí, thời tiết, lịch quay. Một chi tiết hay được kể: vùng hoang mạc quanh Broken Hill ở Úc, nơi định quay, bất ngờ có mưa lớn và mọc đầy cỏ hoa, mất hẳn vẻ khô cằn cần có. Cuối cùng đoàn phim chuyển sang quay ở sa mạc Namibia.

Vai Max được trao cho Tom Hardy. Charlize Theron đóng Imperator Furiosa, người thật sự là trung tâm câu chuyện. Hugh Keays-Byrne, người từng đóng trùm băng xe Toecutter trong phim 1979, quay lại với vai bạo chúa Immortan Joe — một sợi dây nối hai đầu loạt phim cách nhau 36 năm.

Mad Max: Fury Road (2015): một cuộc rượt đuổi dài cả bộ phim

Cốt truyện Fury Road gói gọn trong một câu: Furiosa lái chiếc xe bồn chở theo những người phụ nữ trốn khỏi pháo đài của Immortan Joe, Max bị cuốn theo, cả đoàn xe của Joe đuổi sau. Gần như toàn bộ phim là cuộc rượt đuổi đi rồi quay lại trên cùng một con đường.

Điều làm phim khác biệt là phần lớn pha hành động được làm bằng xe thật, người đóng thế thật, trên sa mạc thật; kỹ xảo máy tính dùng để mở rộng cảnh và xoá dây cáp hơn là dựng cảnh từ đầu. Nhà quay phim John Seale đã nghỉ hưu và quay lại làm phim này. Biên tập phim Margaret Sixel, vợ George Miller, dựng lại hàng trăm giờ tư liệu thành một mạch kể dồn dập mà vẫn dễ theo dõi.

6 giải Oscar

Tại lễ trao giải Oscar năm 2016, Fury Road nhận 10 đề cử và đoạt 6 giải, nhiều nhất trong năm:

• Dựng phim (Margaret Sixel)
• Thiết kế sản xuất
• Thiết kế trang phục (Jenny Beavan)
• Hoá trang và làm tóc
• Biên tập âm thanh
• Hoà âm

Phim cũng có đề cử Phim hay nhất và Đạo diễn xuất sắc, nhưng không thắng ở hai hạng mục này.

Bảng mốc thời gian loạt phim

Thế giới Mad Max nói gì về tận thế

Loạt phim không bao giờ giải thích rõ thảm hoạ gì đã xảy ra. Chỉ có vài lời dẫn chuyện mơ hồ về chiến tranh giành nhiên liệu và nước. Điều George Miller quan tâm là con người sau đó: ai nắm nguồn sống thì nắm quyền. Ở phần hai, đó là xăng. Ở Fury Road, Immortan Joe kiểm soát nước ngầm và chỉ thả nước xuống cho đám đông theo ý mình.

Đọc theo cách đó, Mad Max là ngụ ngôn về sự phụ thuộc: một xã hội càng dựa vào một nguồn tài nguyên duy nhất thì càng dễ rơi vào tay kẻ giữ nguồn đó. Phần Fury Road còn thêm một lớp nữa: những người phụ nữ bị coi như tài sản, và chuyến trốn chạy là chuyến giành lại quyền làm người.

Cũng nên tách rõ: thế giới hoang mạc đầy băng cướp là lựa chọn kịch tính của điện ảnh, không phải dự báo. Các nhà nghiên cứu thảm hoạ thật, như nhóm của E. L. Quarantelli ở Trung tâm Nghiên cứu Thảm hoạ (Mỹ), nhiều lần ghi nhận rằng sau biến cố lớn, người dân thường tự tổ chức giúp nhau hơn là quay sang cướp bóc lẫn nhau.

Góc nhìn hôm nay: xem Mad Max thế nào cho đã

• Thứ tự xem. Người mới có thể xem thẳng Fury Road vì phim đứng độc lập. Muốn hiểu vì sao loạt phim được tôn sùng thì quay lại xem Mad Max 2, sau đó mới tới phim 1979.
• Bản đen trắng. George Miller từng nói ông thích Fury Road ở dạng đen trắng; hãng đã phát hành bản "Black & Chrome". Xem bản này thấy rõ hơn bố cục khung hình, vì mắt không bị màu cam của sa mạc chi phối.
• Chú ý âm thanh. Hai trong sáu giải Oscar là về âm thanh. Xem bằng tai nghe tốt hoặc loa có âm trầm sẽ khác hẳn xem trên điện thoại.
• Độ tuổi. Các phim Mad Max có bạo lực mạnh, phim 1979 có cảnh tàn nhẫn với gia đình nhân vật chính. Không phù hợp cho trẻ nhỏ; nên xem phân loại độ tuổi trước khi xem cùng con.
• Nối sang sách. Ai thích không khí trơ trọi của Mad Max có thể đọc tiếp The Road của Cormac McCarthy — cùng một thế giới cằn cỗi nhưng lặng lẽ và day dứt hơn nhiều.