Trạm Mười Một (Station Eleven): nghệ thuật sống sót sau đại dịch

Station Eleven (Trạm Mười Một, 2014) của nhà văn Canada Emily St. John Mandel là tiểu thuyết về một đoàn nhạc công và diễn viên lưu diễn kịch Shakespeare qua các thị trấn nhỏ, hai mươi năm sau khi một đại dịch cúm giết gần hết loài người. Khác hẳn những cuốn sách tận thế u tối, nó hỏi: khi đã sống sót rồi, điều gì làm cuộc sống đáng sống. Cuốn sách đoạt giải Arthur C. Clarke năm 2015, lọt vào chung khảo Giải Sách Quốc gia Mỹ năm 2014, và được làm thành loạt phim truyền hình năm 2021.

Trạm Mười Một kể chuyện gì

Một đêm mùa đông ở Toronto, nam diễn viên nổi tiếng Arthur Leander ngã quỵ trên sân khấu khi đang diễn vua Lear. Một khán giả, Jeevan Chaudhary, lao lên cố cứu ông nhưng không kịp. Trên sân khấu có một cô bé tám tuổi đóng vai nhỏ trong vở diễn, tên Kirsten Raymonde. Cùng đêm ấy, "cúm Georgia" bắt đầu lan khắp thành phố. Chỉ trong vài tuần, phần lớn nhân loại không còn.

Hai mươi năm sau, Kirsten là thành viên của Đoàn Giao hưởng Lưu động — một nhóm nhạc công và diễn viên đi bằng xe ngựa quanh vùng Ngũ Đại Hồ, diễn Shakespeare và chơi nhạc cổ điển cho các khu định cư nhỏ. Trên cỗ xe đầu đoàn sơn một dòng chữ mượn từ một tập phim Star Trek, đại ý: chỉ sống sót thôi thì chưa đủ.

Câu chuyện đan xen giữa hai thời: trước dịch, quanh cuộc đời Arthur Leander và những người từng đi qua đời ông; và sau dịch, quanh đoàn diễn khi họ đụng độ một kẻ tự xưng "nhà tiên tri" đang khống chế một thị trấn. Sợi chỉ nối mọi người là hai cuốn truyện tranh tự vẽ tên Station Eleven, kể về một nhà khoa học sống trên trạm vũ trụ.

Emily St. John Mandel và cuốn sách thứ tư

Emily St. John Mandel sinh năm 1979 ở British Columbia, Canada. Trước Station Eleven, bà đã có ba tiểu thuyết mang màu trinh thám văn chương, ít người biết. Cuốn thứ tư này đưa bà lên hàng nhà văn được đọc rộng rãi khắp thế giới.

Những tác phẩm sau của bà, như The Glass Hotel (2020) và Sea of Tranquility (2022), có những nhân vật và chi tiết nối với Station Eleven, tạo thành một thế giới văn chương có liên hệ với nhau.

Vì sao Station Eleven khác các sách tận thế khác

Đại dịch chỉ chiếm vài trang

Phần dịch bệnh lan ra được kể rất nhanh và lặng lẽ: máy bay không cất cánh nữa, đèn tắt dần, Internet ngừng. Mandel không dành sức cho cảnh hỗn loạn mà dành cho những gì trước và sau. Người đọc chờ đợi một cuốn sách kinh dị sẽ ngạc nhiên vì nó giống một cuốn tiểu thuyết về ký ức hơn.

Nghệ thuật là nhân vật chính

Đoàn diễn đi qua những vùng nguy hiểm để diễn Vua Lear và Giấc mộng đêm hè cho vài chục người xem. Vì sao lại là Shakespeare? Trong sách, đoàn diễn nhận ra khán giả ở các khu định cư có vẻ thích Shakespeare hơn những vở hiện đại họ từng thử. Nhưng tầng sâu hơn là: chính Shakespeare sống trong thời dịch hạch, nhà hát ở London nhiều lần phải đóng cửa vì dịch. Nghệ thuật ấy đã vượt qua một thời kỳ giống thế giới trong sách.

Những đồ vật nhỏ mang ký ức

Ở sân bay nơi một nhóm người sống sót mắc kẹt, một nhân vật dựng "Bảo tàng Văn minh": điện thoại di động, giày cao gót, hộ chiếu, máy chơi nhạc — những thứ đã vô dụng nhưng được bày ra để trẻ con sinh sau dịch biết thế giới cũ từng có gì. Đây là một trong những ý tưởng đẹp nhất của cuốn sách.

Ai cũng có một chỗ trong mạng lưới

Arthur Leander chết ngay chương đầu, nhưng cả cuốn sách xoay quanh ông. Vợ cũ, bạn thân, đứa con trai, cô bé diễn cùng — mỗi người mang theo một mảnh của ông vào thế giới mới. Mandel cho thấy con người nối với nhau theo những cách mà chính họ không biết.

Station Eleven và đại dịch thật

Khi COVID-19 lan ra năm 2020, nhiều độc giả tìm lại cuốn sách và thấy những chi tiết quen thuộc: tin tức đầu tiên về một loại cúm lạ, những chuyến bay bị huỷ, siêu thị đông nghẹt. Mandel nhiều lần nhắc trong các cuộc phỏng vấn rằng bà không hề "tiên đoán" gì; bà chỉ đọc về các đại dịch trong quá khứ khi viết sách.

Cũng nên tách bạch: cúm Georgia trong sách là bệnh hư cấu với tỷ lệ tử vong gần như tuyệt đối, cực đoan hơn nhiều so với bất kỳ đại dịch thật nào trong lịch sử. Ngay cả đại dịch cúm 1918, một trong những đại dịch tồi tệ nhất, cũng không phá vỡ nền văn minh. Sách dùng kịch bản cực đoan để đặt câu hỏi, không phải để mô tả rủi ro thật.

Loạt phim 2021: chuyển thể được khen

Bản truyền hình do Patrick Somerville phát triển thay đổi khá nhiều: mở rộng quan hệ giữa Jeevan và cô bé Kirsten sau đêm diễn định mệnh, thêm nhiều cảnh mới quanh đoàn diễn. Nhưng tinh thần được giữ nguyên, và nhiều nhà phê bình coi đây là một trong những bản chuyển thể hay hiếm hoi của văn học tận thế. Phim được quay một phần trong thời gian đại dịch, khiến những cảnh thành phố trống vắng mang thêm một lớp cảm xúc thật.

Góc nhìn hôm nay: đọc Trạm Mười Một để mang về điều gì

• Một cách nhìn tận thế có hy vọng. Cuốn sách cho thấy sau thảm hoạ, con người vẫn dựng lại cộng đồng, trường học, buổi diễn. Điều này gần với các nghiên cứu về thảm hoạ thật hơn là hình ảnh "ai lo thân nấy" trong nhiều phim.
• Trân trọng những thứ nhỏ. Đọc xong, nhiều người nhìn lại điện thoại, chiếc máy bay trên trời, ánh đèn đường bằng con mắt khác.
• Phù hợp người đang lo âu. So với The Road hay Mù loà, đây là cuốn nhẹ nhàng hơn, ít bạo lực, có thể đọc khi muốn suy ngẫm mà không bị đè nặng.
• Đọc kèm Shakespeare. Đọc lại một bản tóm tắt Vua Lear trước khi đọc sẽ thấy rõ hơn những vọng âm giữa vở kịch và số phận Arthur Leander.