Con đường (The Road) của Cormac McCarthy: cha con giữa thế giới tro tàn

The Road (Con đường, 2006) của nhà văn Mỹ Cormac McCarthy kể về hai cha con không tên đi bộ về phía biển qua một nước Mỹ phủ đầy tro, sau một thảm hoạ không bao giờ được giải thích. Cuốn tiểu thuyết đoạt giải Pulitzer hạng mục tiểu thuyết năm 2007 và được coi là một trong những tác phẩm hậu tận thế hay nhất mọi thời. Nó không phải truyện phiêu lưu sinh tồn, mà là câu chuyện về tình cha con và việc giữ lòng tốt khi mọi thứ xung quanh đã tắt.

Con đường kể chuyện gì

Một người đàn ông và cậu con trai nhỏ đẩy chiếc xe đẩy siêu thị chất đồ đạc, đi dọc những con đường hoang vắng về phía nam. Trời luôn xám, tro rơi như tuyết, không còn cây xanh, không còn chim, không còn cá. Mùa đông đang tới, và họ hy vọng phía bờ biển sẽ ấm hơn.

Họ ăn những gì còn sót trong nhà hoang, ngủ dưới tấm bạt, tránh xa đường lớn mỗi khi nghe tiếng người. Những người sống sót khác phần lớn là mối nguy. Có những băng nhóm lang thang, và có những dấu hiệu cho thấy một số người đã làm điều không thể tưởng tượng để sống. Người cha dạy con rằng hai cha con là "người tốt", là những người "mang ngọn lửa" — và dù đói tới đâu, họ không trở thành như những kẻ kia.

Cậu bé sinh ra sau thảm hoạ, chưa từng thấy thế giới cũ. Người cha thì mang trong đầu ký ức về hồ nước, bữa ăn, người vợ đã không còn. Khoảng cách giữa hai thế hệ ấy — một người nhớ, một người chưa bao giờ biết — là một trong những lớp sâu nhất của cuốn sách.

Cormac McCarthy và hoàn cảnh ra đời

Cormac McCarthy (1933–2023) là một trong những nhà văn Mỹ quan trọng nhất cuối thế kỷ 20, nổi tiếng với Blood Meridian (1985), bộ ba Biên giới và No Country for Old Men (2005). Văn ông khô, dữ dội, ít khi giải thích cảm xúc nhân vật.

The Road mềm hơn mọi tác phẩm trước của ông. Trong buổi phỏng vấn truyền hình hiếm hoi năm 2007, McCarthy kể ý tưởng đến khi ông ở cùng con trai nhỏ trong một khách sạn ở thành phố El Paso. Nhìn ra cửa sổ lúc đêm, ông hình dung thành phố ấy năm mươi, một trăm năm sau sẽ ra sao. Cuốn sách được đề tặng con trai ông, John Francis McCarthy. Nhiều nhà phê bình đọc nó như một lá thư của người cha lớn tuổi gửi đứa con mà ông lo sẽ phải lớn lên trong một thế giới bất định.

Giải thưởng và đón nhận

Việc được chọn vào câu lạc bộ sách của Oprah đưa một nhà văn vốn kín tiếng tới hàng triệu độc giả bình thường — những người có lẽ sẽ không bao giờ đọc Blood Meridian.

Lối viết đặc biệt

Mở sách ra, điều đầu tiên người đọc thấy là sự trơ trụi:

• Không có dấu ngoặc kép. Lời thoại nằm lẫn trong đoạn văn, thường chỉ vài chữ qua lại giữa hai cha con. Nhiều chữ rút gọn tiếng Anh cũng bị bỏ dấu lược.
• Không có tên. Chỉ có "người đàn ông" và "cậu bé". Không tên địa danh rõ ràng, dù nhiều người đọc nhận ra cảnh vật vùng đông nam nước Mỹ.
• Đoạn văn ngắn, tách rời. Sách không chia chương; các đoạn ngắn nối tiếp nhau như những khung hình rời rạc, giống nhịp đi bộ mệt mỏi.
• Từ ngữ cổ và hiếm. Giữa những câu đơn sơ thỉnh thoảng có những từ rất lạ, rất cổ — như những đồ vật của thế giới cũ còn sót lại.

Lối viết ấy không phải để làm khó. Nó làm thế giới trên trang giấy cũng cạn kiệt như thế giới trong truyện: không có gì thừa, kể cả dấu câu.

Vì sao thảm hoạ không được giải thích

Sách chỉ nhắc một đêm có ánh sáng loé lên và những tiếng chấn động, đồng hồ dừng lại. Không hơn. Người đọc đã đoán đủ kiểu, từ va chạm thiên thể tới núi lửa, và McCarthy chưa bao giờ xác nhận.

Sự im lặng này có chủ đích. Nếu biết nguyên nhân, người đọc sẽ bắt đầu nghĩ "mình nên chuẩn bị gì cho kịch bản đó". McCarthy muốn người đọc nghĩ tới điều khác: khi mọi thứ đã mất, cái gì làm con người vẫn là con người. Thảm hoạ chỉ là cái nền; câu chuyện thật là hai cha con.

"Mang ngọn lửa": cuốn sách nói gì

Lòng tốt như một lựa chọn

Cậu bé liên tục hỏi bố: mình vẫn là người tốt chứ? Cậu muốn chia đồ ăn cho một ông già lang thang, muốn giúp một người bị sét đánh, muốn tha cho kẻ đã lấy trộm đồ của hai cha con. Người cha thì vì muốn bảo vệ con nên ngày càng cứng rắn. Chính đứa trẻ lại là người giữ đạo đức cho cả hai.

Ngọn lửa là gì

"Mang ngọn lửa" là hình ảnh người cha dùng để giải thích cho con vì sao phải tiếp tục đi. Người đọc hiểu nó theo nhiều cách: lòng nhân, hy vọng, những gì đẹp nhất của văn minh được truyền từ đời này sang đời khác. McCarthy không định nghĩa, và đó là điều làm hình ảnh này sống lâu.

Tình cha con không cần lời

Những đoạn đáng nhớ nhất lại rất nhỏ: người cha nhường con lon nước ngọt cuối cùng, gội đầu cho con trong nước lạnh, thức canh con ngủ. Nhiều độc giả là cha mẹ nói họ không đọc nổi cuốn sách một mạch.

Kết thúc (tiết lộ nội dung)

Người cha bệnh nặng dần và mất trên bờ biển. Cậu bé ở lại bên thi thể bố ba ngày, rồi gặp một người đàn ông có gia đình, có vợ và hai con, sẵn lòng nhận cậu. Đoạn văn cuối cùng không nói về cậu bé, mà về những con cá hồi suối từng sống trong dòng nước miền núi — một hình ảnh của thế giới đã mất, đẹp và không thể trở lại. Người đọc tranh cãi mãi về việc kết thúc ấy là hy vọng hay tuyệt vọng; có lẽ là cả hai.

Góc nhìn hôm nay: đọc Con đường thế nào

• Chuẩn bị tâm lý. Sách mỏng nhưng nặng. Có những đoạn rất ám ảnh về những gì con người làm với nhau khi đói. Không nên đọc khi đang buồn chán hay lo âu kéo dài.
• Đọc chậm. Câu ngắn dễ khiến người ta đọc nhanh, nhưng sức nặng nằm ở những khoảng lặng giữa các đoạn.
• Không phù hợp trẻ nhỏ. Với thiếu niên lớn, có thể đọc cùng cha mẹ và nói chuyện về lòng tốt, lựa chọn đạo đức.
• Xem phim sau khi đọc. Phim 2009 trung thành với sách và có hình ảnh xám lạnh rất đẹp, nhưng mất đi phần nhịp văn — thứ làm nên cuốn sách.
• Đọc tiếp. Ai thích The Road có thể đọc Station Eleven để thấy một thế giới hậu tận thế có nhiều ánh sáng hơn, hoặc Mù loà của Saramago để thấy một ngụ ngôn khác về đạo đức trong khủng hoảng.