Mù loà (Blindness) của José Saramago: đại dịch mù trắng và bài học đạo đức

Mù loà (tên gốc tiếng Bồ Đào Nha Ensaio sobre a Cegueira, 1995) của José Saramago kể về một trận dịch mù trắng bí ẩn lan khắp một thành phố không tên, và những gì con người làm với nhau khi bị nhốt cách ly, không ai nhìn thấy ai. Đây không phải tiểu thuyết khoa học về dịch bệnh mà là một ngụ ngôn về đạo đức, quyền lực và lòng trắc ẩn. Ba năm sau khi cuốn sách ra đời, Saramago nhận giải Nobel Văn chương 1998 — nhà văn viết tiếng Bồ Đào Nha đầu tiên được trao giải này.

Mù loà kể chuyện gì

Một người đàn ông đang dừng xe chờ đèn đỏ thì bỗng mù. Không phải bóng tối, mà là một màu trắng sáng như chìm trong biển sữa. Một người tốt bụng đưa anh về nhà rồi lấy luôn chiếc xe. Anh tới phòng khám mắt; bác sĩ không tìm ra bệnh gì. Ngay đêm đó, bác sĩ cũng mù. Rồi tên trộm xe, rồi những bệnh nhân trong phòng chờ, rồi nhiều người nữa.

Chính quyền phản ứng bằng cách gom những người mù và người tiếp xúc vào một bệnh viện tâm thần bỏ hoang, có lính canh bên ngoài. Vợ của bác sĩ không hề bị mù, nhưng giả vờ mù để được đi cùng chồng. Bà trở thành người duy nhất nhìn thấy mọi chuyện xảy ra bên trong.

Và những gì xảy ra rất tồi tệ: thức ăn được tiếp tế không đủ, vệ sinh sụp đổ, lính canh bắn những người đến quá gần cổng. Một nhóm người mù có vũ khí chiếm phần tiếp tế, bắt các phòng khác nộp tài sản để đổi lấy đồ ăn, rồi đòi cả phụ nữ. Cuốn sách có những cảnh bạo lực tình dục được kể thẳng thắn — người đọc cần biết trước điều này.

José Saramago: nhà văn Bồ Đào Nha thành danh muộn

José Saramago (1922–2010) sinh trong một gia đình nông dân nghèo ở Bồ Đào Nha, từng làm thợ cơ khí, nhân viên hành chính, nhà báo và dịch giả trước khi chuyên tâm viết văn. Những tiểu thuyết làm ông nổi tiếng chỉ ra đời khi ông đã ngoài năm mươi, ngoài sáu mươi tuổi.

Ủy ban Nobel khi trao giải năm 1998 nhấn mạnh những ngụ ngôn giàu tưởng tượng, lòng trắc ẩn và sự mỉa mai trong tác phẩm của ông. Mù loà là ví dụ tiêu biểu nhất: một giả định kỳ lạ ("nếu mọi người đều mù thì sao") được đẩy tới tận cùng với sự nghiêm túc của một thí nghiệm tư tưởng.

Lối viết không giống ai

Người đọc lần đầu thường bất ngờ với trang sách của Saramago:

• Không ai có tên. Chỉ có "người mù thứ nhất", "bác sĩ", "vợ bác sĩ", "cô gái đeo kính râm", "cậu bé lác mắt", "ông già bịt mắt đen". Khi không ai nhìn thấy ai, tên gọi cũng mất ý nghĩa.
• Câu rất dài, ít dấu chấm. Một đoạn văn có thể kéo dài nhiều trang.
• Lời thoại không có ngoặc kép, không xuống dòng. Các câu nói của nhiều người nối nhau bằng dấu phẩy, mỗi câu bắt đầu bằng chữ hoa. Người đọc phải tự nhận ra ai đang nói — giống như những người mù trong truyện phải nhận ra nhau qua giọng.
• Người kể chuyện hay bình luận. Giọng kể đôi khi dừng lại để triết lý, mỉa mai, nói chuyện với người đọc.

Vài chục trang đầu có thể khó, nhưng rồi nhịp văn cuốn người đọc theo, và nhiều người thấy họ không thể dừng lại.

Cuốn sách nói gì

Văn minh mỏng hơn ta tưởng

Chỉ cần mất một giác quan, và một chính quyền hoảng hốt, là trật tự trong khu cách ly sụp đổ trong vài ngày. Saramago không nói con người vốn xấu; ông cho thấy những cấu trúc nhỏ — ai lấy thức ăn, ai dọn dẹp, ai quyết định — quan trọng thế nào với phẩm giá con người.

Quyền lực của người nắm thứ thiết yếu

Nhóm người cầm vũ khí trong khu cách ly không mạnh hơn ai về thể chất. Họ chỉ nắm thức ăn. Đó là ẩn dụ rõ ràng về cách quyền lực hình thành khi nguồn sống bị độc chiếm.

Người nhìn thấy mang gánh nặng

Vợ bác sĩ là trái tim của cuốn sách. Bà có thể bỏ trốn, nhưng ở lại chăm sóc người khác, dẫn đường, dọn rửa, che chở. Nhìn thấy trong một thế giới mù không phải đặc ân mà là trách nhiệm — và là nỗi cô đơn.

Mù theo nghĩa bóng

Câu hỏi được nhắc tới gần cuối sách là: phải chăng chúng ta đã mù từ trước, những người nhìn được mà không thấy? Bệnh mù trắng là một phép ẩn dụ cho sự thờ ơ, ích kỷ và cách xã hội không chịu nhìn vào những điều khó chịu.

Mù loà và khoa học dịch bệnh

Không có căn bệnh nào gây mù hàng loạt như trong sách. Saramago không giải thích nguyên nhân, cũng không quan tâm tới cơ chế lây; đây là lựa chọn của một ngụ ngôn. Đừng đọc sách như mô tả về đại dịch thật.

Tuy vậy, cuốn sách chạm vào một bài học mà y tế công cộng hiện đại rất chú trọng: cách ly chỉ hiệu quả và nhân đạo khi đi kèm chăm sóc, tiếp tế đầy đủ, thông tin minh bạch và tôn trọng người bị cách ly. Khu cách ly trong sách là hình mẫu của mọi điều không nên làm — một lời nhắc vẫn còn giá trị khi nhìn lại những đợt dịch thật.

Kết thúc (tiết lộ nội dung)

Sau một trận hoả hoạn, nhóm của vợ bác sĩ thoát ra ngoài và thấy cả thành phố đã mù. Họ sống cùng nhau trong căn hộ của bác sĩ, dựa vào bà để kiếm thức ăn và nước. Rồi, cũng đột ngột như khi bắt đầu, người mù thứ nhất nhìn thấy lại, rồi những người khác. Ở cảnh cuối, vợ bác sĩ nhìn lên bầu trời và chỉ thấy một màu trắng — và người đọc không biết đó là bầu trời hay đến lượt bà.

Góc nhìn hôm nay: đọc Mù loà thế nào

• Chuẩn bị tinh thần. Đây là một trong những cuốn sách tận thế nặng nề nhất, có cảnh bạo lực tình dục và sự xuống cấp con người. Chỉ dành cho người lớn; không nên đọc khi đang trải qua sang chấn.
• Kiên nhẫn với vài chục trang đầu. Lối viết không dấu ngoặc kép cần thời gian làm quen; đọc to thành tiếng vài đoạn sẽ giúp nhận ra nhịp văn.
• Đọc cùng một người khác. Sách gợi rất nhiều câu hỏi đạo đức; câu lạc bộ đọc sách hay thảo luận nhóm là cách tốt để "giải toả" sau khi đọc.
• Bản tiếng Việt. Sách đã có bản dịch tiếng Việt với tên Mù loà; có thể tìm ở hiệu sách hoặc thư viện lớn.
• Xem phim sau. Phim 2008 với Julianne Moore và Mark Ruffalo trung thành với cốt truyện, nhưng không chuyển tải được giọng kể mỉa mai — thứ làm nên văn Saramago.