Phim tận thế hay nhất không nằm trong một bảng xếp hạng chung, vì mỗi phim chọn một kiểu thảm hoạ và kể một chuyện khác nhau. Cách chọn dễ nhất là đi theo kịch bản: thiên thạch thì xem Deep Impact và Don't Look Up, đại dịch thì Contagion và Children of Men, máy móc nổi loạn thì The Terminator, khí hậu thì Snowpiercer và Interstellar, người ngoài hành tinh thì Independence Day và Arrival. Dưới đây là bản đồ từng nhóm, phim nào đáng xem trước, và phim nào gần với khoa học thật hơn.
Vì sao nên chọn phim tận thế theo kịch bản
Hai bộ phim cùng mang nhãn "tận thế" có thể khác nhau như ngày và đêm. Armageddon là phim hành động ồn ào, cứu thế giới trong ba tiếng đồng hồ. Melancholia của Lars von Trier cũng nói về một hành tinh lao vào Trái Đất, nhưng là phim tâm lý chậm rãi về trầm cảm. Nếu chỉ tra "phim tận thế hay nhất", người xem dễ bấm nhầm phim không hợp tâm trạng rồi bỏ dở.
Chia theo kịch bản còn có một cái lợi khác: mỗi nhóm có câu hỏi khoa học riêng. Phim thiên thạch đặt câu hỏi phát hiện sớm được bao lâu. Phim đại dịch đặt câu hỏi virus lây nhanh tới đâu. Phim khí hậu đặt câu hỏi thay đổi diễn ra trong vài ngày hay vài trăm năm. Xem phim xong mà biết thêm chỗ nào đúng, chỗ nào phóng đại, thì nỗi sợ cũng nhẹ đi.
Bảng tra nhanh: kịch bản, phim tiêu biểu, độ sát thực tế
| Kịch bản | Phim tiêu biểu (năm) | Đạo diễn | Độ sát khoa học |
|---|---|---|---|
| Thiên thạch, sao chổi | Deep Impact (1998), Armageddon (1998), Greenland (2020), Don't Look Up (2021) | Mimi Leder, Michael Bay, Ric Roman Waugh, Adam McKay | Deep Impact khá hơn; Armageddon phóng đại nặng |
| Đại dịch | Outbreak (1995), Contagion (2011), Children of Men (2006) | Wolfgang Petersen, Steven Soderbergh, Alfonso Cuarón | Contagion được giới dịch tễ khen nhiều nhất |
| Máy móc, AI nổi loạn | 2001: A Space Odyssey (1968), The Terminator (1984), The Matrix (1999) | Stanley Kubrick, James Cameron, anh em Wachowski | Ẩn dụ là chính, không phải dự báo kỹ thuật |
| Khí hậu, Trái Đất kiệt quệ | The Day After Tomorrow (2004), WALL-E (2008), Snowpiercer (2013), Interstellar (2014) | Roland Emmerich, Andrew Stanton, Bong Joon-ho, Christopher Nolan | Hiện tượng có thật, tốc độ trên phim bị nén cực mạnh |
| Người ngoài hành tinh | Independence Day (1996), War of the Worlds (2005), Arrival (2016), A Quiet Place (2018) | Roland Emmerich, Steven Spielberg, Denis Villeneuve, John Krasinski | Thuần giả tưởng, chưa có bằng chứng sự sống ngoài Trái Đất |
| Hậu tận thế, sa mạc hoá | Mad Max (1979), Mad Max: Fury Road (2015), The Road (2009) | George Miller, John Hillcoat | Không giải thích thảm hoạ, tập trung vào con người |
Phim xác sống là một nhánh riêng rất lớn. Ở đây chỉ nhắc Train to Busan (2016) vì nó có bài riêng trong mục này; các phim zombie khác như Night of the Living Dead hay 28 Days Later được bàn trong chuyên mục zombie.
Thiên thạch và sao chổi: nỗi sợ có cơ sở nhất
Trong mọi kịch bản tận thế trên phim, va chạm từ vũ trụ là thứ chắc chắn đã từng xảy ra. Hố Chicxulub ở bán đảo Yucatán, rộng khoảng 180 km, là dấu vết của vụ va chạm khoảng 66 triệu năm trước. Nhưng cũng cần nhớ thang thời gian: vật thể cỡ đó trung bình hàng chục tới hàng trăm triệu năm mới gặp một lần.
Năm 1998 có hai phim thiên thạch ra rạp cách nhau hai tháng. Deep Impact (tháng 5) dành nhiều thời gian cho cảnh xã hội chuẩn bị: bốc thăm chỗ vào hầm trú, phóng viên truyền hình, gia đình chia tay. Armageddon (tháng 7) để đội thợ khoan dầu bay lên khoan lỗ đặt bom. Mỗi phim có một bài so sánh chi tiết riêng trong mục này.
Greenland (2020) chọn góc nhỏ hơn: một gia đình chạy tìm chỗ trú khi các mảnh sao chổi rơi khắp nơi. Còn Don't Look Up (2021) biến chuyện thiên thạch thành châm biếm truyền thông và chính trường. Muốn xem cả hai đầu cảm xúc, có thể xem Deep Impact trước rồi Don't Look Up sau.
Ngoài đời, việc canh trời đã thành một nghề có tổ chức. NASA có Văn phòng Điều phối Phòng thủ Hành tinh, Trung tâm Nghiên cứu Vật thể Gần Trái Đất (CNEOS) chạy hệ thống Sentry tính xác suất va chạm, châu Âu có trung tâm điều phối NEO của ESA. Phim thường cho nhân loại vài tháng, thậm chí vài ngày; còn mục tiêu thật là biết trước vài năm tới vài chục năm.
Đại dịch: nhóm phim gần đời sống nhất
Contagion (2011) của Steven Soderbergh là phim đại dịch hay được dân trong nghề dịch tễ khen, vì kịch bản đi theo đúng cách một dịch bệnh lan: một ca đầu tiên, truy vết tiếp xúc, cơ quan y tế chạy đua làm xét nghiệm và vắc-xin, tin giả lan nhanh hơn virus. Phim có bài riêng trong mục này.
Outbreak (1995) với Dustin Hoffman ra đời trước, kịch tính hơn nhưng kém chính xác: virus lây qua không khí đột biến chỉ trong vài ngày, cách xử lý mang màu phim hành động. 12 Monkeys (1995) của Terry Gilliam dùng đại dịch làm nền cho câu chuyện du hành thời gian. Children of Men (2006) của Alfonso Cuarón, chuyển thể từ tiểu thuyết của P. D. James, đưa ra kịch bản lạ: không phải bệnh giết người mà là loài người mất khả năng sinh con. Phim nổi tiếng với những cảnh quay dài liền mạch.
Điều đáng nhớ khi xem nhóm phim này: thực tế ít ngoạn mục hơn trên phim nhưng kéo dài hơn. Đại dịch cúm 1918 kéo dài nhiều đợt trong khoảng hai năm. Phim nén mọi thứ vào vài tuần để vừa hai tiếng.
Máy móc và AI nổi loạn
Nỗi sợ máy móc quay lại chống con người có từ trước cả điện ảnh. Chữ "robot" bắt nguồn từ vở kịch R.U.R. (1920) của nhà văn Séc Karel Čapek, trong đó người máy nổi dậy. Điện ảnh đẩy nỗi sợ ấy thành hình ảnh: con mắt đỏ của HAL 9000 trong 2001: A Space Odyssey (1968), bộ xương kim loại trong The Terminator (1984), thế giới giả lập trong The Matrix (1999).
Các phim này hay nhất khi được xem như ẩn dụ: con người giao quyền cho hệ thống mình không hiểu hết. Chúng không phải dự báo kỹ thuật. Mục này có bài riêng về The Terminator; còn chuyện an toàn AI ngoài đời khác phim thế nào được bàn ở chuyên mục hạ tầng.
Khí hậu và Trái Đất kiệt quệ
The Day After Tomorrow (2004) dựa trên một hiện tượng có thật là sự suy yếu của hệ hải lưu Đại Tây Dương, nhưng nén quá trình hàng chục năm vào vài ngày. Đó là ví dụ kinh điển của phim "đúng đề tài, sai tốc độ".
Một nhánh khác không kể thảm hoạ xảy ra mà kể thế giới sau khi Trái Đất đã kiệt quệ. WALL-E (2008) của Pixar cho thấy hành tinh ngập rác, loài người sống trên phi thuyền. Snowpiercer (2013) của Bong Joon-ho nhốt những người sống sót trên một đoàn tàu chạy vòng quanh Trái Đất đóng băng. Interstellar (2014) của Christopher Nolan mở đầu bằng những trận bão bụi và cây trồng chết dần. Ba phim này có chung một bài trong mục.
Người ngoài hành tinh xâm lăng
Đây là nhóm xa thực tế nhất, vì tới nay khoa học chưa có bằng chứng nào về sự sống ngoài Trái Đất, càng chưa nói tới sự sống thông minh. Nhưng lại là nhóm đa dạng nhất về giọng điệu. Independence Day (1996) là phim bom tấn, đoạt giải Oscar Hiệu ứng hình ảnh với cảnh đĩa bay khổng lồ che kín bầu trời. War of the Worlds (2005) của Spielberg kể từ góc một người cha bình thường bỏ chạy. Arrival (2016) đi ngược hẳn: không đánh nhau mà là cố hiểu ngôn ngữ của khách lạ. A Quiet Place (2018) biến tiếng động thành thứ có thể giết người.
Cách xem phim tận thế cho đáng
- Xem theo cặp. Ghép một phim bom tấn với một phim chậm cùng kịch bản: Armageddon với Melancholia, Independence Day với Arrival. Thấy rõ cùng một ý tưởng có thể kể theo hai cách thế nào.
- Tra lại một chi tiết khoa học sau mỗi phim. Trang của NASA về vật thể gần Trái Đất, trang của WHO về đại dịch, báo cáo IPCC về khí hậu đều có phần tóm tắt cho người thường.
- Để ý cách phim mô tả đám đông. Phim thường cho người dân hoảng loạn, cướp bóc. Nghiên cứu về thảm hoạ thật cho thấy con người hay giúp nhau nhiều hơn thế — chuyên mục tâm lý trước thảm hoạ có bài riêng về chuyện này.
- Với trẻ nhỏ, xem cùng và nói chuyện sau phim. Phần lớn phim trong bài có cảnh bạo lực hoặc chết chóc; nên xem phân loại độ tuổi của từng phim trước khi cho trẻ xem.
- Đang lo âu thì chọn phim có hy vọng. Arrival, WALL-E hay Deep Impact nhẹ hơn nhiều so với Children of Men hay The Road.
Câu hỏi thường gặp
Phim tận thế nào hay nhất cho người mới xem?
Nếu chưa xem phim tận thế nào, Deep Impact (1998) và Contagion (2011) là hai lựa chọn dễ vào: cốt truyện rõ, ít cảnh ghê rợn, có nhiều chi tiết gần với khoa học thật. Muốn hành động mạnh thì xem Mad Max: Fury Road (2015).
Phim tận thế nào sát với khoa học nhất?
Contagion thường được giới dịch tễ khen là chính xác nhất trong nhóm phim đại dịch. Trong nhóm thiên thạch, Deep Impact được đánh giá sát hơn Armageddon. Interstellar có nhà vật lý Kip Thorne làm cố vấn khoa học cho phần hố đen.
Phim về thiên thạch va vào Trái Đất có những phim nào?
Các phim nổi bật gồm Deep Impact (1998), Armageddon (1998), Melancholia (2011), Greenland (2020) và Don't Look Up (2021). Mỗi phim một giọng: chính kịch, hành động, tâm lý, sinh tồn gia đình và châm biếm.
Xem phim tận thế nhiều có làm tăng lo âu không?
Tuỳ người. Một số nghiên cứu cho thấy người hay xem phim kinh dị, tận thế lại bình tĩnh hơn khi gặp khủng hoảng thật, có thể vì đã "tập dượt" trong đầu. Nhưng nếu xem xong mất ngủ, lo âu kéo dài thì nên tạm dừng và tìm tới chuyên gia tâm lý nếu cần.
Phim tận thế khác phim hậu tận thế thế nào?
Phim tận thế kể lúc thảm hoạ đang tới hoặc đang xảy ra, như Deep Impact hay Contagion. Phim hậu tận thế kể thế giới sau thảm hoạ, khi những người sống sót phải xoay xở, như Mad Max, The Road hay WALL-E.
