Contagion (2011) của đạo diễn Steven Soderbergh là phim đại dịch được giới dịch tễ học khen là chính xác hiếm thấy, vì kịch bản được viết với sự tư vấn của các nhà virus học và Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC). Phim theo chân một loại virus giả tưởng lây từ dơi sang lợn rồi sang người, và cho thấy cả guồng máy y tế công cộng vận hành ra sao: truy vết ca đầu tiên, giãn cách, chạy đua làm vắc-xin, và cuộc chiến với tin giả.
Contagion kể chuyện gì
Beth Emhoff (Gwyneth Paltrow) trở về Mỹ sau chuyến công tác ở Hồng Kông, ho và sốt, rồi chết nhanh chóng. Con trai nhỏ của cô cũng mất. Người chồng, Mitch (Matt Damon), lại không bị nhiễm, phải tự xoay xở bảo vệ cô con gái còn lại giữa một thành phố đang đóng cửa dần.
Song song, phim theo nhiều tuyến nhân vật: bác sĩ Ellis Cheever (Laurence Fishburne) chỉ đạo ở CDC; bác sĩ Erin Mears (Kate Winslet), cán bộ điều tra dịch tễ được cử tới Minneapolis; nhà dịch tễ của Tổ chức Y tế Thế giới Leonora Orantes (Marion Cotillard) sang Hồng Kông lần tìm nguồn gốc; nhà nghiên cứu Ally Hextall (Jennifer Ehle) trong phòng thí nghiệm chạy đua tìm vắc-xin; và blogger Alan Krumwiede (Jude Law) kiếm tiếng tăm bằng cách quảng bá một phương thuốc thảo dược vô dụng.
Kịch bản do Scott Z. Burns viết. Phim chia thành từng "ngày" tính từ ca bệnh được biết đến, tạo cảm giác như một bản báo cáo dịch tễ được dựng thành phim.
Vì sao giới khoa học khen Contagion
Virus giả tưởng nhưng có hình mẫu thật
Virus trong phim tên MEV-1. Nhà virus học W. Ian Lipkin của Đại học Columbia, cố vấn khoa học chính của phim, cho biết nó được dựng dựa trên virus Nipah — loại virus từng gây dịch ở Malaysia năm 1998–1999, lây từ dơi ăn quả sang lợn rồi sang người chăn nuôi. Chuỗi lây "dơi – lợn – người" trong phim vì thế không phải tưởng tượng.
Các khái niệm dịch tễ được giải thích đúng
Trong một cảnh, bác sĩ Mears giải thích hệ số lây nhiễm cơ bản R0: trung bình một người bệnh lây cho bao nhiêu người khác. Phim còn nói tới việc chạm tay lên mặt, lây qua đồ vật bề mặt, truy vết tiếp xúc, cách ly ca nghi ngờ — những thứ mà nhiều năm sau người xem khắp thế giới được nghe lại trong bản tin thật.
Khoa học chậm, và phim chịu nói điều đó
Phim không cho một thiên tài tìm ra thuốc trong một đêm. Nuôi cấy virus thất bại, mô hình động vật mất thời gian, thử nghiệm vắc-xin phải theo từng bước. Khi có vắc-xin rồi, việc sản xuất và phân phối lại thành bài toán mới: phim mô tả việc chia lượt tiêm bằng bốc thăm theo ngày sinh. Đó là kiểu chi tiết mà phim bom tấn thường bỏ qua.
Tin giả là một dịch bệnh thứ hai
Nhân vật blogger của Jude Law là phần đi trước thời đại nhất. Anh ta tung tin một loại thảo dược chữa được bệnh, kéo hàng dài người đổ xô đi mua, và tích luỹ người theo dõi nhờ gieo nghi ngờ vào cơ quan y tế. Ngày nay giới y tế công cộng gọi hiện tượng này là "infodemic" — đại dịch thông tin.
Chỗ nào Contagion vẫn là phim
Chính xác không có nghĩa là y hệt đời thật. Có vài chỗ phim nén hoặc kịch tính hoá:
- Tốc độ. Mọi thứ, kể cả việc tìm ra và phân phối vắc-xin, diễn ra trong vài tháng. Thực tế phát triển vắc-xin thường lâu hơn nhiều, dù có những trường hợp đặc biệt được rút ngắn nhờ công nghệ và đầu tư lớn.
- Tỷ lệ tử vong. MEV-1 vừa lây nhanh vừa giết người với tỷ lệ cao. Các nhà dịch tễ thường lưu ý rằng virus quá độc thường làm người bệnh ngã bệnh nhanh, ít đi lại, nên khó lan rộng; sự kết hợp trong phim là kịch bản xấu nhất được chọn có chủ ý.
- Trật tự xã hội. Phim có cảnh cướp phá cửa hàng và khu dân cư hoang vắng. Nghiên cứu thảm hoạ cho thấy cảnh ấy hiếm hơn trên phim; người dân thường tự tổ chức giúp nhau.
- Một ca đầu tiên rõ ràng. Cảnh cuối cho thấy chính xác virus đi từ đâu tới đâu. Ngoài đời, truy ra "ca số không" thường rất khó, có khi không bao giờ chắc chắn.
Contagion và các phim đại dịch khác
| Phim | Năm | Đạo diễn | Điểm mạnh | Điểm yếu về khoa học |
|---|---|---|---|---|
| Outbreak | 1995 | Wolfgang Petersen | Kịch tính, đưa khái niệm phòng thí nghiệm an toàn sinh học tới đại chúng | Virus đột biến lây qua không khí trong vài ngày, giải pháp kiểu hành động |
| 12 Monkeys | 1995 | Terry Gilliam | Không khí u ám, cấu trúc du hành thời gian | Đại dịch chỉ là nền cho câu chuyện |
| Contagion | 2011 | Steven Soderbergh | Quy trình y tế công cộng, vai trò của tin giả | Tốc độ làm vắc-xin bị nén |
| Blindness | 2008 | Fernando Meirelles | Chuyển thể tiểu thuyết đoạt Nobel, nặng tính ngụ ngôn | Bệnh mù lây lan không có cơ chế khoa học |
Contagion được xem lại năm 2020
Đầu năm 2020, khi COVID-19 lan ra toàn cầu, Contagion bất ngờ quay lại danh sách phim được thuê và xem nhiều trên các nền tảng trực tuyến. Nhiều người xem để hiểu những khái niệm đang nghe trên bản tin: giãn cách, truy vết, R0, xét nghiệm. Một số diễn viên của phim cũng tham gia làm video nhắc người dân rửa tay và giữ khoảng cách, với tư vấn của các nhà khoa học.
Cũng cần nói rõ: Contagion không "tiên tri" đại dịch nào. Các nhà dịch tễ học đã cảnh báo về nguy cơ một đại dịch hô hấp mới từ trước khi phim ra đời rất lâu; bộ phim chỉ đem lời cảnh báo ấy lên màn ảnh một cách nghiêm túc.
Góc nhìn hôm nay: xem Contagion để học điều gì
- Hiểu vì sao có giãn cách và cách ly. Phim cho thấy rõ mỗi lần người bệnh đi lại là thêm một chuỗi lây mới.
- Tập phân biệt nguồn tin. Đặt nhân vật blogger cạnh nhân vật CDC và hỏi: ai đưa ra bằng chứng, ai chỉ đưa ra cảm xúc. Thông tin y tế đáng tin nên lấy từ Bộ Y tế, WHO, CDC và cơ sở y tế chính thống.
- Không tự chữa theo lời đồn. Phim là ví dụ rõ về việc mua thuốc theo tin đồn. Khi có dấu hiệu bệnh nặng như sốt cao, khó thở, cần gọi 115 hoặc tới cơ sở y tế gần nhất.
- Đọc thêm. Muốn hiểu sâu, có thể đọc về cúm 1918, SARS 2003 và hệ số R0 trong chuyên mục đại dịch.
Câu hỏi thường gặp
Contagion có dựa trên chuyện có thật không?
Không. Virus MEV-1 và các nhân vật đều là hư cấu. Tuy vậy, virus trong phim được dựng dựa trên virus Nipah có thật, và quy trình y tế công cộng trong phim được tư vấn bởi các nhà khoa học và CDC Mỹ.
Vì sao Contagion được khen là chính xác?
Phim mô tả đúng nhiều khái niệm dịch tễ như hệ số lây R0, truy vết tiếp xúc, lây qua bề mặt, khó khăn trong làm vắc-xin và tác hại của tin giả. Nhà virus học W. Ian Lipkin làm cố vấn khoa học chính cho phim.
Virus MEV-1 trong Contagion lây từ đâu?
Theo cảnh cuối phim (tiết lộ nội dung), một con dơi mất chỗ ở vì rừng bị phá đã thả mẩu thức ăn xuống chuồng lợn, con lợn sau đó được đưa vào nhà hàng, nơi đầu bếp truyền virus sang Beth Emhoff. Chuỗi "dơi – lợn – người" mô phỏng theo dịch Nipah ở Malaysia.
Contagion khác Outbreak thế nào?
Outbreak (1995) là phim hành động với virus đột biến chóng mặt và giải pháp kịch tính. Contagion (2011) giống một bản tái hiện quy trình y tế công cộng, ít anh hùng cá nhân, nhiều chi tiết chính xác hơn.
Phim Contagion có phù hợp xem cùng con không?
Phim có cảnh người chết, khám nghiệm tử thi và không khí căng thẳng, nhưng ít máu me. Với thiếu niên, xem cùng và trò chuyện về cách phòng bệnh, cách kiểm tra tin tức có thể là một bài học thực tế.
