Train to Busan (2016) và làn sóng phim xác sống Hàn Quốc đáng xem

Train to Busan (2016), phát hành ở Việt Nam với tên Chuyến tàu sinh tử, là phim xác sống Hàn Quốc của đạo diễn Yeon Sang-ho, kể về những hành khách mắc kẹt trên chuyến tàu cao tốc từ Seoul xuống Busan khi dịch xác sống bùng phát. Phim vượt mốc 10 triệu lượt khán giả tại Hàn Quốc và mở đường cho một làn sóng phim, loạt phim xác sống Hàn được cả thế giới xem, từ Kingdom tới All of Us Are Dead.

Train to Busan kể chuyện gì

Seok-woo (Gong Yoo) là một chuyên viên quản lý quỹ ở Seoul, bận rộn, ly thân với vợ và ít thời gian cho cô con gái nhỏ Su-an. Đúng dịp sinh nhật, Su-an muốn về Busan gặp mẹ. Hai cha con lên chuyến tàu KTX buổi sáng. Ngay trước giờ tàu chạy, một cô gái bị thương lao lên toa cuối. Vài phút sau, cô biến thành xác sống và cắn người đầu tiên.

Từ đó, phim gói gọn trong không gian hẹp của những toa tàu và vài nhà ga dọc đường. Nhóm người sống sót gồm hai cha con, một cặp vợ chồng — người chồng Sang-hwa (Ma Dong-seok) to khoẻ, người vợ Seong-kyeong (Jung Yu-mi) đang mang thai —, một đội bóng chày học sinh, hai chị em già, một người vô gia cư và một giám đốc công ty vận tải ích kỷ (Kim Eui-sung). Họ phải đi xuyên qua những toa đầy xác sống để tới được nhau.

Yeon Sang-ho: từ phim hoạt hình tới phim người đóng

Trước Train to Busan, Yeon Sang-ho là đạo diễn phim hoạt hình dành cho người lớn, nổi tiếng với những câu chuyện u tối về xã hội như The King of Pigs (2011) và The Fake (2013). Train to Busan là phim người đóng đầu tiên của ông.

Cùng năm 2016, ông ra mắt phim hoạt hình Seoul Station, lấy bối cảnh ngay trước khi dịch bùng phát ở ga Seoul — có thể xem như phần dạo đầu. Năm 2020 có phần tiếp theo Peninsula, lấy bối cảnh bốn năm sau khi bán đảo bị bỏ lại.

Train to Busan được chiếu ở hạng mục chiếu đêm (Midnight Screenings) của Liên hoan phim Cannes 2016 trước khi ra rạp. Tại Hàn Quốc, phim là tác phẩm đầu tiên năm 2016 vượt mốc 10 triệu lượt khán giả.

Vì sao Train to Busan hay hơn một phim xác sống thông thường

Không gian chật làm nỗi sợ đậm đặc hơn

Phim xác sống phương Tây thường đặt nhân vật giữa thành phố hay cánh đồng rộng. Ở đây, mọi thứ diễn ra trong toa tàu: hai bên là cửa kính, phía trước và phía sau là cửa nối toa. Đi tới đâu cũng chỉ có một đường. Khán giả luôn biết nhân vật đang ở toa số mấy, cần đi qua bao nhiêu toa nữa. Sự rõ ràng ấy làm từng pha hồi hộp dễ theo dõi.

Xác sống chạy nhanh, nhưng có luật lệ

Xác sống trong phim chạy nhanh, lao vào nhau như một dòng thác người. Nhưng chúng có điểm yếu được giới thiệu rất rõ: phản ứng theo âm thanh, và gần như không nhìn thấy trong bóng tối. Phim tận dụng luật này cho những cảnh đi qua đường hầm, khi cả toa tàu tối om và nhóm người phải bò qua trong im lặng. Có luật lệ rõ thì nhân vật có thể dùng trí khôn, chứ không chỉ chạy.

Quái vật thật sự là sự ích kỷ

Đây là lớp nghĩa làm nên tiếng tăm của phim. Seok-woo ban đầu dạy con rằng thời này lo cho bản thân trước đã. Gã giám đốc Yon-suk sẵn sàng đẩy người khác ra làm mồi để mình sống. Đối lập là Sang-hwa, người đàn ông thô ráp nhưng xông ra che cho người lạ. Chuyến tàu là một xã hội thu nhỏ, và phim đặt câu hỏi: khi nguy hiểm tới, mình chọn đứng phía nào.

Nhiều nhà phê bình Hàn Quốc đọc phim như một lời bình về xã hội cạnh tranh khốc liệt, về những ông chủ chỉ biết lợi nhuận, và về sự lúng túng của bộ máy trước khủng hoảng. Đạo diễn để những lớp nghĩa này nằm dưới câu chuyện chứ không giảng giải, nên người chỉ muốn xem phim hồi hộp vẫn xem được trọn vẹn.

Làn sóng xác sống Hàn Quốc sau 2016

Thành công của Train to Busan cho các nhà sản xuất Hàn thấy khán giả quốc tế sẵn lòng xem phim xác sống nói tiếng Hàn. Những năm sau có hàng loạt tác phẩm cùng đề tài, mỗi cái thử một bối cảnh mới.

Đáng chú ý nhất là Kingdom: đưa xác sống vào thời Joseon, kết hợp với tranh quyền trong cung đình và nạn đói ở dân gian. Xác sống ở đây không chỉ là quái vật mà là hệ quả của một triều đình bỏ rơi dân. Cách ghép ấy cho thấy đề tài xác sống có thể chứa cả lịch sử lẫn phê phán xã hội.

Train to Busan và các phim zombie khác khác nhau ở đâu

• Gia đình là trục chính. Nhiều phim zombie Mỹ đặt nhóm người sống sót xa lạ vào cùng chỗ. Train to Busan xoay quanh quan hệ cha con, và những người lạ dần thành như người nhà.
• Nhịp phim gọn. Gần như không có đoạn giải thích nguồn gốc dịch; vài chi tiết tin tức và một nhà máy sinh học được nhắc thoáng qua là đủ.
• Cảm xúc không ngại bộc lộ. Phim Hàn chấp nhận những cảnh khóc thật lòng, điều mà phim kinh dị phương Tây thường né. Nhiều khán giả nhớ phim vì những phút cuối hơn là vì các pha rượt đuổi.

Lịch sử thể loại xác sống — từ văn hoá dân gian Haiti, qua phim Night of the Living Dead của George A. Romero, tới xác sống chạy nhanh của 28 Days Later — được kể đầy đủ ở chuyên mục zombie.

Góc nhìn hôm nay: điều gì đáng mang về sau khi xem

Bỏ qua phần quái vật, Train to Busan kể một điều có thật: trong khủng hoảng, quyết định của từng người tác động lên cả nhóm. Các nghiên cứu về thảm hoạ thật cho thấy hành vi giúp đỡ người lạ — như Sang-hwa — phổ biến hơn nhiều so với hình ảnh "ai lo thân nấy" trên phim. Gã giám đốc ích kỷ là ngoại lệ được phóng đại để làm phim kịch tính.

• Xem kèm. Ai thích phim có thể xem Seoul Station để biết điều gì xảy ra trước đó, rồi Kingdom để thấy cùng đề tài trong bối cảnh lịch sử.
• Độ tuổi. Phim có nhiều cảnh máu và người bị cắn, cảm xúc nặng ở đoạn cuối. Nên xem phân loại độ tuổi trước khi xem cùng trẻ, và nói chuyện với trẻ sau phim.
• Xem bản gốc phụ đề. Giọng diễn của Gong Yoo và Ma Dong-seok là một phần sức hút của phim.