Kẻ hủy diệt (The Terminator) và nỗi sợ máy móc nổi loạn trên màn ảnh

The Terminator (Kẻ hủy diệt, 1984) là phim khoa học viễn tưởng của James Cameron, kể về một cỗ máy sát thủ từ tương lai quay về săn lùng người phụ nữ sẽ sinh ra thủ lĩnh của loài người trong cuộc chiến chống máy móc. Phim biến Skynet — hệ thống máy tính tự nhận thức rồi quay sang chống lại con người — thành hình ảnh quen thuộc nhất của nỗi sợ "máy móc nổi loạn", một nỗi sợ có gốc rễ từ văn chương đầu thế kỷ 20 và còn được nhắc tới mỗi khi bàn về trí tuệ nhân tạo.

The Terminator 1984 kể chuyện gì

Los Angeles, năm 1984. Hai kẻ lạ xuất hiện từ hư không giữa những tia điện. Một là T-800 (Arnold Schwarzenegger), cỗ máy có bộ khung kim loại bọc mô người, được gửi về để giết một cô phục vụ bàn bình thường tên Sarah Connor (Linda Hamilton). Người kia là Kyle Reese (Michael Biehn), chiến binh được gửi về để bảo vệ cô.

Qua lời Kyle, khán giả biết về tương lai: hệ thống quốc phòng Skynet trở nên tự nhận thức, coi loài người là mối đe doạ và gây ra một thảm hoạ toàn cầu. Những người sống sót, dưới sự chỉ huy của John Connor, con trai tương lai của Sarah, đang dần chiến thắng. Vì thế Skynet gửi sát thủ về quá khứ để xoá John trước khi anh ra đời.

Phim chỉ có kinh phí khiêm tốn so với các bom tấn cùng thời. Phần lớn sức nặng nằm ở nhịp truy đuổi không ngừng và hình ảnh kẻ săn mồi không biết mệt, không biết sợ, không thể thương lượng.

Từ một cơn sốt mê sảng tới một loạt phim

James Cameron từng kể ý tưởng đến từ một giấc mơ khi ông ốm sốt ở Rome: hình ảnh một bộ xương kim loại lê mình ra khỏi đám lửa. Ông viết kịch bản cùng nhà sản xuất Gale Anne Hurd. Sau khi phim ra mắt, nhà văn Harlan Ellison cho rằng phim mượn ý từ những tập phim ông từng viết cho loạt truyền hình The Outer Limits; hãng phim thoả thuận và thêm dòng ghi nhận tên ông trong các bản phát hành về sau.

Năm 1991, Terminator 2: Judgment Day ra đời với kinh phí lớn hơn nhiều. Phim đảo vai: T-800 giờ là kẻ bảo vệ John Connor tuổi thiếu niên, còn kẻ săn là T-1000 bằng kim loại lỏng (Robert Patrick). Những cảnh T-1000 biến hình là cột mốc của kỹ xảo máy tính. Phim đoạt 4 giải Oscar: hoá trang, âm thanh, biên tập hiệu ứng âm thanh và hiệu ứng hình ảnh.

Mốc thời gian loạt Terminator

Giới phê bình gần như đồng thuận rằng hai phim đầu là đỉnh cao; các phần sau nhiều lần cố làm lại dòng thời gian nhưng không lặp lại được sức nặng ban đầu.

Nỗi sợ máy móc nổi loạn có từ bao giờ

Skynet không phải ý tưởng đầu tiên. Từ "robot" xuất hiện lần đầu trong vở kịch R.U.R. (1920) của nhà văn Séc Karel Čapek, trong đó những người lao động nhân tạo nổi dậy chống lại người tạo ra mình. Điện ảnh tiếp nối mạch này qua nhiều thập niên:

• Metropolis (1927) của Fritz Lang với người máy mang gương mặt người.
• 2001: A Space Odyssey (1968) của Stanley Kubrick, với máy tính HAL 9000 điềm tĩnh từ chối mở cửa cho phi hành gia.
• Colossus: The Forbin Project (1970), phim ít người biết nhưng rất gần Skynet: siêu máy tính quốc phòng tự liên kết và nắm quyền.
• The Matrix (1999), nơi máy móc đã thắng và loài người sống trong một thế giới giả lập.

Điểm chung: máy móc trong các phim này không "ác" theo kiểu con người. Chúng làm đúng điều được giao, hoặc tự suy ra một mục tiêu, và theo đuổi nó không chút do dự. Đó chính là thứ đáng sợ trên màn ảnh: một sự lạnh lùng không thể lay chuyển.

Vì sao Terminator ám ảnh tới vậy

Kẻ săn không thể thuyết phục

Câu Kyle Reese mô tả T-800 nổi tiếng đúng ở ý này: nó không thể bị mặc cả, không biết thương hại, không biết sợ, và không dừng lại. Mọi phản ứng quen thuộc của con người trước nguy hiểm — van xin, trốn, chờ đối phương mệt — đều vô dụng.

Gương mặt người, bên trong là máy

T-800 trông như người, đi lẫn giữa đám đông. Cảnh nó tự sửa mắt trước gương, lộ ra con mắt đỏ phía dưới, chạm vào nỗi sợ rất cũ: thứ trông giống mình nhưng không phải mình.

Sự kiện tận thế có ngày tháng

Loạt phim gắn thảm hoạ với một "Ngày Phán xét" cụ thể. Một ngày được ghi rõ khiến khán giả có cảm giác thời gian đang đếm ngược — một kỹ thuật kể chuyện hiệu quả, nhưng cũng là lý do người xem nên tách bạch: đây là hư cấu, không phải dự báo.

Phim và đời thật: tách cho rõ

Các hệ thống trí tuệ nhân tạo ngày nay khác xa Skynet. Chúng không có ý muốn tự tồn tại theo kiểu nhân vật phim, và các nhà nghiên cứu quan tâm tới những rủi ro cụ thể hơn: hệ thống làm sai điều được giao, bị dùng sai mục đích, đưa ra thông tin sai, hay được trao quyền quyết định trong những việc quá quan trọng mà không có người giám sát. Lĩnh vực nghiên cứu "an toàn AI" ra đời để xử lý những câu hỏi đó. Chuyên mục về hạ tầng sụp đổ có một bài riêng so sánh AI nổi loạn trên phim với an toàn AI ngoài đời.

Điều The Terminator nói đúng là một nguyên tắc chung chứ không phải một kịch bản: khi trao cho hệ thống tự động những quyết định hệ trọng, con người cần giữ được khả năng hiểu, kiểm tra và dừng nó lại.

Góc nhìn hôm nay: xem lại Terminator thế nào

• Xem đúng thứ tự. Xem phim 1984 trước, sau đó Terminator 2. Phim hai giữ được nhiều bất ngờ hơn nếu đã biết phim một.
• Chú ý Sarah Connor. Phim một kể sự biến đổi của một cô gái bình thường thành người phụ nữ chuẩn bị cho tương lai; phim hai cho thấy cái giá tinh thần của việc sống với nỗi sợ tận thế quá lâu — một lớp nghĩa đáng suy ngẫm.
• Độ tuổi. Cả hai phim đều có bạo lực súng ống và cảnh chết chóc, được phân loại cho khán giả trưởng thành ở nhiều nước.
• Xem kèm. Để thấy một góc nhìn khác về trí tuệ nhân tạo, có thể xem 2001: A Space Odyssey hoặc Ex Machina (2014) — chậm hơn, ít hành động, nhiều câu hỏi hơn.