Sao chổi Halley 1910 và cơn sốt thuốc chống khí sao chổi

Năm 1910, khi sao chổi Halley quay lại gần Mặt Trời, các nhà thiên văn tính ra Trái Đất sẽ đi qua đuôi của nó vào khoảng 18–19/5. Trước đó, quang phổ học đã phát hiện khí xyanogen, một chất độc, trong đuôi sao chổi. Ghép hai thông tin lại, báo chí lan ra nỗi lo "khí sao chổi" đầu độc nhân loại, và kẻ bán hàng nhanh chân tung ra "thuốc chống sao chổi". Ngày đó qua đi không ai bị ảnh hưởng, vì đuôi sao chổi loãng đến mức gần như chân không.

Sao chổi Halley là gì

Halley là sao chổi chu kỳ ngắn nổi tiếng nhất, quay quanh Mặt Trời khoảng 75–76 năm một vòng. Nhà thiên văn người Anh Edmond Halley là người đầu tiên chỉ ra rằng các sao chổi thấy năm 1531, 1607 và 1682 thực chất là một thiên thể quay lại, và dự đoán nó sẽ trở lại vào khoảng năm 1758. Ông mất năm 1742, không kịp chứng kiến. Sao chổi được quan sát lại đúng dịp Giáng sinh năm 1758 và đi qua điểm gần Mặt Trời nhất vào tháng 3/1759, từ đó mang tên ông.

Trước khi người ta biết chúng là một, Halley đã xuất hiện trong nhiều ghi chép cổ. Sử sách Trung Hoa có những ghi chép sao chổi mà các nhà thiên văn hiện đại đối chiếu được với Halley từ nhiều thế kỷ trước Công nguyên. Ở châu Âu, lần xuất hiện năm 1066 được thêu trên tấm thảm Bayeux, gắn với cuộc chinh phục nước Anh của người Norman. Nhiều nền văn hoá từng coi sao chổi là điềm báo, nên mỗi lần Halley quay về đều kéo theo đồn đoán.

Năm 1910: khoa học mới gặp nỗi sợ cũ

Lần trở về năm 1910 khác các lần trước ở một điểm: lần đầu tiên con người có công cụ phân tích thành phần hoá học của sao chổi. Kỹ thuật quang phổ, tách ánh sáng thành dải màu để nhận ra chất phát sáng, đã phát triển mạnh cuối thế kỷ 19. Các quan sát trước đó, như với sao chổi Morehouse năm 1908, đã thấy dấu hiệu của khí xyanogen trong đuôi. Đầu năm 1910, các đài thiên văn báo cáo cũng thấy xyanogen trong quang phổ của Halley.

Xyanogen là hợp chất của carbon và nitơ, độc với người ở nồng độ đủ cao. Cùng lúc, các tính toán quỹ đạo cho thấy Trái Đất sẽ đi xuyên qua đuôi Halley vào khoảng ngày 18–19/5/1910. Hai mẩu thông tin hoàn toàn đúng về mặt khoa học ấy, khi ghép lại không kèm bối cảnh, thành mồi lửa cho tin đồn.

Lời bình luận của Flammarion

Nhà thiên văn và nhà văn phổ biến khoa học người Pháp Camille Flammarion, một người rất nổi tiếng thời đó, được báo chí dẫn lời rằng khí trong đuôi sao chổi có thể thấm vào bầu khí quyển và về lý thuyết có thể gây hại cho sự sống. Mức độ ông thật sự tin điều đó tới đâu vẫn được bàn cãi; ông vốn thích đưa ra những kịch bản giả định để công chúng suy nghĩ. Nhưng khi lên mặt báo, ý giả định thành lời cảnh báo, và một tờ báo lớn ở Mỹ đưa tin với giọng giật gân vào tháng 2/1910.

Cơn sốt "thuốc chống sao chổi"

Báo chí Mỹ và châu Âu năm 1910 ghi nhận nhiều phản ứng: có người bịt kín cửa sổ, nhét giẻ vào khe cửa; có người mua "mặt nạ chống khí"; và nổi tiếng nhất là những viên "comet pills", thuốc chống sao chổi, được rao bán như thứ bảo vệ cơ thể khỏi khí độc. Đi kèm là "ô sao chổi" và đủ loại vật dụng mang tính kỷ niệm hoặc lừa đảo.

Báo chí thời đó cũng ghi lại hình ảnh ngược lại: nhiều nơi tổ chức "tiệc sao chổi" trên sân thượng, người ta lên đồi ngắm trời. Không phải ai cũng hoảng, và phần lớn công chúng có lẽ chỉ tò mò. Các nhà sử học khoa học lưu ý rằng nhiều câu chuyện về "hoảng loạn hàng loạt" năm 1910 có thể đã bị chính báo chí phóng đại để bán báo, giống như nhiều "cơn hoảng loạn" khác trong lịch sử.

Vì sao khí sao chổi vô hại

Ngay từ đầu, nhiều nhà thiên văn đã giải thích trên báo rằng mối lo là vô căn cứ. Lập luận của họ đến nay vẫn đúng:

• Đuôi sao chổi loãng cực độ. Đuôi có thể dài hàng chục triệu km, nhưng mật độ vật chất thấp hơn bất kỳ chân không nào con người tạo được trong phòng thí nghiệm thời đó. Tổng lượng khí mà Trái Đất "quét" qua là không đáng kể.
• Bầu khí quyển là lá chắn. Lượng khí cực ít ấy, nếu có đi vào thượng tầng khí quyển, sẽ bị pha loãng vào một khối khí khổng lồ và không xuống được tới mặt đất với nồng độ có ý nghĩa.
• Trái Đất từng đi qua đuôi sao chổi trước đó. Các nhà thiên văn cho rằng Trái Đất đã đi qua đuôi của sao chổi lớn năm 1861 mà không ai ghi nhận ảnh hưởng gì ngoài vài quan sát bầu trời lạ.

Đêm 18–19/5/1910 trôi qua yên ả. Thậm chí một số tính toán sau này cho rằng Trái Đất chỉ đi qua phần rìa của đuôi, hoặc phần đuôi bị uốn cong khiến lượng vật chất gặp được còn ít hơn dự kiến. Không trạm quan sát nào đo được thay đổi gì trong không khí.

Năm 1910 còn có một sao chổi khác

Điều ít người biết là tháng 1/1910 đã xuất hiện một sao chổi rất sáng, nhìn thấy được cả ban ngày, gọi là Đại sao chổi tháng Giêng năm 1910 (Great January Comet). Nó không phải Halley. Nhiều người lúc đó tưởng nhầm hai sao chổi là một, và việc trời có tới hai sao chổi nổi bật trong cùng năm càng làm không khí đồn đoán nóng lên.

Mốc thời gian sao chổi Halley

Năm 1986: lần trở về được chụp cận cảnh

Lần trở về năm 1986 không còn tin đồn khí độc đáng kể, một phần nhờ khoa học được phổ biến rộng hơn. Đó là lần đầu tiên con người gửi tàu vũ trụ đến gặp Halley: một "hạm đội" gồm tàu Giotto của Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA), hai tàu Vega của Liên Xô và hai tàu Sakigake, Suisei của Nhật Bản. Giotto bay qua cách nhân sao chổi chỉ khoảng 600 km, chụp được hình nhân Halley: một khối tối màu, hình củ khoai dài khoảng 15 km, phun khí từ vài điểm trên bề mặt.

Các phép đo xác nhận điều nhà thiên văn năm 1910 đã nói: sao chổi là khối băng bẩn trộn bụi, đuôi được tạo từ khí và bụi bay ra dưới tác động của ánh sáng và gió Mặt Trời, loãng tới mức không gây hại gì cho Trái Đất khi đi qua.

Bài học còn nguyên giá trị

Chuyện năm 1910 là ví dụ kinh điển về cách một sự thật khoa học bị tách khỏi bối cảnh để thành tin đồn đáng sợ. "Đuôi sao chổi có xyanogen" là đúng. "Trái Đất đi qua đuôi sao chổi" là đúng. Nhưng thiếu đi thông tin thứ ba, "lượng khí ít đến mức không đáng kể", hai sự thật ghép lại thành một kết luận sai.

Kiểu lỗi này lặp lại liên tục: "một hoá chất X có trong thực phẩm Y" mà không nói hàm lượng; "tiểu hành tinh bay gần Trái Đất" mà không nói khoảng cách bằng bao nhiêu lần khoảng cách Mặt Trăng. Câu hỏi đáng hỏi luôn là bao nhiêu và so với cái gì.

Chuyện "thuốc chống sao chổi" cũng nhắc rằng nỗi sợ luôn đi kèm thị trường. Ở đâu có tin đồn thảm hoạ, ở đó có người bán thứ "bảo vệ" mình khỏi thảm hoạ đó. Khi thấy một lời cảnh báo gắn với đường link mua hàng, đó là lúc nên nghi ngờ nhất.

Nếu muốn ngắm Halley, hãy kiên nhẫn tới khoảng năm 2061. Trong lúc chờ, mỗi năm Trái Đất vẫn đi qua vệt bụi Halley để lại hai lần, sinh ra mưa sao băng Eta Aquariids (đầu tháng 5) và Orionids (khoảng tháng 10). Đó là cách nhìn thấy "đuôi sao chổi" an toàn và đẹp nhất: chỉ cần một bầu trời tối, xa đèn thành phố và chút kiên nhẫn sau nửa đêm.