Nibiru, còn gọi là "Hành tinh X", là một hành tinh không có thật mà tin đồn nói đang lao về phía Trái Đất. NASA đã nhiều lần khẳng định không có thiên thể nào như vậy: nếu nó tồn tại và sắp tới gần, nó đã sáng rực trên bầu trời, lực hút của nó đã làm lệch quỹ đạo các hành tinh, và hàng nghìn nhà thiên văn nghiệp dư khắp thế giới đã nhìn thấy. Tin đồn Nibiru đã "trượt hẹn" ít nhất từ năm 2003, qua 2012, 2017 và vẫn được thổi lại thỉnh thoảng.
Nibiru từ đâu ra
Chữ "Nibiru" có thật trong các văn bản Lưỡng Hà cổ, nhưng nghĩa của nó khác hẳn tin đồn. Trong thiên văn học Babylon, Nibiru gắn với một điểm hoặc một thiên thể liên quan tới việc đánh dấu thời gian trong năm, thường được các nhà Assyria học đồng nhất với sao Mộc hoặc một vị trí trên trời liên quan đến điểm phân. Không văn bản nào mô tả một hành tinh khổng lồ bay quanh Mặt Trời theo chu kỳ hàng nghìn năm.
Huyền thoại hiện đại bắt đầu từ nhà văn Zecharia Sitchin với cuốn The 12th Planet (Hành tinh thứ 12) năm 1976. Sitchin cho rằng các văn bản Sumer kể về một hành tinh tên Nibiru có quỹ đạo khoảng 3.600 năm, là quê hương của một chủng tộc đã đến Trái Đất. Các chuyên gia ngôn ngữ và văn hoá Lưỡng Hà bác bỏ gần như toàn bộ cách dịch của Sitchin; ông không đọc được chữ hình nêm theo cách giới học thuật chấp nhận. Bản thân Sitchin cũng không gắn Nibiru với ngày tận thế cụ thể.
Phần "tận thế" đến từ Nancy Lieder, người Mỹ, lập trang web ZetaTalk năm 1995. Bà nói nhận được cảnh báo từ người ngoài hành tinh qua một thiết bị cấy trong não, rằng một thiên thể lớn sẽ đi qua gần Trái Đất và gây thảm hoạ, ban đầu vào năm 2003. Ngày đó qua đi, tin đồn dời sang năm 2012, ghép với lời đồn quanh lịch Maya, rồi tiếp tục được người khác dời sang các mốc mới.
Mốc thời gian một tin đồn trượt hẹn
| Năm | Diễn biến |
|---|---|
| 1976 | Zecharia Sitchin xuất bản The 12th Planet, đưa ra ý tưởng Nibiru là hành tinh của người ngoài hành tinh |
| 1995 | Nancy Lieder lập ZetaTalk, nói một thiên thể lớn sẽ đi qua gây thảm hoạ |
| 2003 | Mốc đầu tiên được nhắc tới trôi qua, không có gì xảy ra |
| 2008–2012 | Tin đồn ghép với lời đồn tận thế năm 2012; NASA nhận lượng câu hỏi rất lớn và trả lời công khai nhiều lần |
| 2017 | Một tác giả người Mỹ dự đoán Nibiru xuất hiện khoảng ngày 23/9/2017; NASA lại ra thông cáo bác bỏ |
| Sau 2017 | Tin đồn thỉnh thoảng sống lại trên mạng xã hội kèm ảnh chụp "hai Mặt Trời" |
Năm bằng chứng cho thấy Nibiru không tồn tại
1. Lẽ ra phải thấy bằng mắt thường từ lâu
Tin đồn nói Nibiru sẽ tới gần Trái Đất trong vài năm. Một hành tinh đủ lớn để gây thảm hoạ, ở khoảng cách đủ gần để tới nơi trong vài năm, sẽ là một trong những vật sáng nhất trên bầu trời đêm, như sao Kim hay sao Mộc. Hàng triệu người có kính thiên văn, hàng nghìn đài quan sát chuyên nghiệp và nghiệp dư trên khắp thế giới chụp trời mỗi đêm. Không ai thấy, vì không có gì để thấy.
2. Lực hút sẽ để lại dấu vết
Một hành tinh lớn tiến vào Hệ Mặt Trời sẽ kéo lệch quỹ đạo các hành tinh ngoài, các tiểu hành tinh và sao chổi. Quỹ đạo của các hành tinh, kể cả những tàu thăm dò đang bay xa như Voyager và New Horizons, được đo với độ chính xác rất cao và khớp với tính toán. Không có lực kéo bí ẩn nào cần giải thích.
3. Khảo sát hồng ngoại đã quét bầu trời
Kính thiên văn không gian WISE của NASA quét toàn bộ bầu trời ở bước sóng hồng ngoại trong giai đoạn 2010–2011, đủ nhạy để phát hiện vật thể lạnh, tối mà kính thường bỏ lỡ. Phân tích năm 2014 của nhà thiên văn Kevin Luhman trên dữ liệu WISE loại trừ một vật thể cỡ sao Thổ trong khoảng 10.000 đơn vị thiên văn và cỡ sao Mộc trong khoảng 26.000 đơn vị thiên văn quanh Mặt Trời. Một đơn vị thiên văn là khoảng cách Trái Đất – Mặt Trời, khoảng 150 triệu km.
4. Không thể "ẩn sau Mặt Trời"
Một lời giải thích phổ biến là Nibiru "đang nấp sau Mặt Trời". Nhưng Trái Đất quay quanh Mặt Trời, nên vị trí "sau Mặt Trời" đổi liên tục; chỉ vài tháng sau, vật thể đó sẽ hiện ra ở bầu trời đêm. Không vật thể nào có thể nấp sau Mặt Trời suốt nhiều năm khi nhìn từ Trái Đất.
5. Các mốc đều đã qua
Năm 2003, năm 2012, năm 2017: mỗi lần đều có ngày cụ thể và mỗi lần đều không có gì xảy ra. Một giả thuyết đưa ra dự đoán, dự đoán sai, rồi được dời ngày mà không sửa gì về nội dung, đó là dấu hiệu của tin đồn chứ không phải của khoa học.
"Ảnh chụp Nibiru" thường là gì
Tin đồn hay kèm ảnh "hai Mặt Trời" hoặc một chấm sáng cạnh Mặt Trời. Phần lớn là:
- Bóng phản xạ của ống kính (lens flare): ánh sáng mạnh phản xạ giữa các lớp thấu kính, tạo ra đốm sáng thứ hai thường nằm đối xứng qua tâm ảnh.
- Quầng và Mặt Trời giả (sundog): hiện tượng khí quyển thật do tinh thể băng trong mây cao khúc xạ ánh sáng, tạo đốm sáng hai bên Mặt Trời.
- Hành tinh thật như sao Kim, rất sáng lúc chạng vạng.
- Ảnh chỉnh sửa hoặc ảnh cũ gắn chú thích mới.
Đừng nhầm với "Hành tinh Chín"
Năm 2016, hai nhà thiên văn Konstantin Batygin và Mike Brown (Caltech) công bố giả thuyết về một hành tinh chưa được phát hiện, gọi là Hành tinh Chín (Planet Nine), dựa trên sự sắp xếp bất thường của quỹ đạo một số vật thể xa ngoài sao Hải Vương. Đây là giả thuyết khoa học nghiêm túc, đang được tìm kiếm và còn tranh cãi.
Nhưng nó khác Nibiru hoàn toàn: nếu có thật, Hành tinh Chín nằm rất xa, ước tính hàng trăm đơn vị thiên văn, quỹ đạo kéo dài hàng nghìn năm, và không bao giờ tới gần Trái Đất. Những bài báo ghép hai khái niệm làm một là nhầm lẫn, cố ý hay vô tình.
Vì sao tin đồn Nibiru gây hại
Nghe thì giống chuyện viễn tưởng vô hại, nhưng quanh năm 2012, các nhà khoa học của NASA làm công tác trả lời công chúng, như nhà thiên văn David Morrison, kể lại đã nhận được nhiều thư của người lo sợ thật sự, trong đó có trẻ em và thiếu niên nói không ngủ được, thậm chí có người lo sợ đến mức nghĩ quẩn. Morrison đã nhiều lần công khai kêu gọi người lớn giải thích cho trẻ em rằng không có hành tinh nào đang lao tới.
Ngoài nỗi sợ, tin đồn còn nuôi các dịch vụ bán sách, khoá học, đồ dự trữ "ngày Nibiru". Tiền mất mà ngày đó không bao giờ tới.
Góc nhìn hôm nay: ai thật sự canh trời
Có những cơ quan làm đúng việc mà tin đồn Nibiru tưởng tượng là "bị giấu": theo dõi vật thể có thể tới gần Trái Đất, và họ công bố công khai.
- NASA CNEOS (Trung tâm Nghiên cứu Vật thể gần Trái Đất) với hệ thống Sentry liệt kê mọi tiểu hành tinh có xác suất va chạm khác không trong 100 năm tới, ai cũng tra được.
- ESA NEO Coordination Centre của châu Âu có danh sách rủi ro tương tự.
- Trung tâm Hành tinh nhỏ (Minor Planet Center) của Hiệp hội Thiên văn Quốc tế tập hợp quan sát từ khắp thế giới, kể cả từ nhà thiên văn nghiệp dư.
Nếu con muốn hỏi về Nibiru, cách hay nhất là cùng mở các trang này, hoặc rủ con đi một buổi quan sát của câu lạc bộ thiên văn nghiệp dư ở thành phố mình. Tự tay nhìn qua kính thiên văn thấy sao Mộc, sao Thổ là liều thuốc tốt nhất cho nỗi sợ một hành tinh tưởng tượng.
Câu hỏi thường gặp
Hành tinh Nibiru có thật không?
Không. NASA đã nhiều lần khẳng định không có hành tinh nào tên Nibiru đang tiến về Trái Đất. Nếu có, nó đã sáng rõ trên trời, làm lệch quỹ đạo các hành tinh và được các khảo sát bầu trời phát hiện từ lâu.
Tin đồn Nibiru bắt đầu từ đâu?
Ý tưởng hành tinh Nibiru đến từ sách The 12th Planet (1976) của Zecharia Sitchin, với cách dịch văn bản Sumer bị giới học thuật bác bỏ. Phần "tận thế" đến từ trang ZetaTalk của Nancy Lieder lập năm 1995.
Nibiru có đang ẩn sau Mặt Trời không?
Không thể. Trái Đất quay quanh Mặt Trời nên vị trí phía sau Mặt Trời thay đổi liên tục. Một vật thể không thể nấp ở đó nhiều năm liền mà không lộ ra ở bầu trời đêm.
Hành tinh Chín có phải là Nibiru không?
Không. Hành tinh Chín là giả thuyết khoa học năm 2016 về một hành tinh có thể nằm rất xa ngoài sao Hải Vương, và nếu có thì không bao giờ tới gần Trái Đất. Nibiru là tin đồn không có cơ sở.
Ảnh "hai Mặt Trời" trên mạng là gì?
Thường là bóng phản xạ trong ống kính máy ảnh, hiện tượng Mặt Trời giả do tinh thể băng trong mây, sao Kim lúc chạng vạng hoặc ảnh chỉnh sửa. Không bức ảnh nào được giới thiên văn xác nhận là Nibiru.
