Nostradamus: vì sao lời sấm luôn đúng sau khi sự việc xảy ra

Lời sấm Nostradamus có vẻ "luôn đúng" vì chúng được viết mơ hồ, không có ngày tháng, dùng ẩn dụ và trộn nhiều thứ tiếng, rồi được người đời sau ghép vào sự kiện sau khi sự kiện đã xảy ra. Chưa có lời sấm nào của ông được dùng để báo trước một sự kiện cụ thể một cách rõ ràng, đúng thời điểm, trước khi nó xảy ra. Hiểu cơ chế này giúp ta đọc mọi "lời tiên tri ứng nghiệm" trên mạng một cách tỉnh táo hơn.

Nostradamus là ai

Nostradamus là tên Latin hoá của Michel de Nostredame (1503–1566), người Pháp, sinh ở Saint-Rémy-de-Provence và sống phần lớn cuối đời ở Salon-de-Provence, miền Nam nước Pháp. Ông làm nghề thầy thuốc, từng đi chữa bệnh trong các đợt dịch hạch ở Provence, đồng thời soạn lịch và sách chiêm tinh, một nghề khá phổ biến và được trọng vọng ở châu Âu thế kỷ 16.

Ông nổi tiếng nhất với cuốn Les Prophéties (Những lời tiên tri), ấn bản đầu in ở Lyon năm 1555. Sách gồm các khổ thơ bốn câu (quatrain) xếp thành từng nhóm gọi là "centurie", mỗi nhóm khoảng một trăm khổ. Các ấn bản sau mở rộng thêm; tổng số khổ thơ thường được nhắc là khoảng 942. Nostradamus có quan hệ với triều đình Pháp, được hoàng hậu Catherine de' Medici quan tâm và từng được phong làm thầy thuốc của nhà vua.

Lời sấm được viết thế nào

Đọc một khổ thơ của Nostradamus, người ta gặp ngay mấy đặc điểm:

• Gần như không có ngày tháng. Hầu hết các khổ thơ không nói sự việc xảy ra năm nào. Ngoại lệ hiếm hoi chính là khổ nổi tiếng nhất về năm 1999.
• Ngôn ngữ trộn lẫn. Tiếng Pháp trung đại xen chữ Latin, từ Hy Lạp, tên địa danh viết tắt hoặc đảo chữ (anagram).
• Hình ảnh ẩn dụ. Sư tử, đại bàng, lửa, nước, "vị vua vĩ đại", "kẻ hùng mạnh"... những biểu tượng có thể gán cho vô số người và nước.
• Cú pháp lỏng. Câu thơ thiếu chủ ngữ, thiếu động từ, khiến một khổ có thể đọc theo nhiều cách.

Chính Nostradamus, trong thư gửi con trai César in ở đầu sách, nói ông cố ý viết tối nghĩa. Các nhà nghiên cứu văn bản cũng chỉ ra nhiều khổ thơ của ông lấy cảm hứng từ sự kiện quá khứ trong sách sử cổ đại và từ tác phẩm của các tác giả khác, rồi phóng chiếu vào tương lai.

Năm cơ chế làm lời sấm "ứng nghiệm"

1. Diễn giải sau sự việc (postdiction)

Đây là cơ chế chính. Sau mỗi biến cố lớn, người ta lật sách tìm khổ thơ "khớp", và với gần nghìn khổ thơ mơ hồ, luôn tìm được. Nhưng trước biến cố, chưa ai dùng chính khổ thơ đó để báo trước điều gì cụ thể. Một lời tiên đoán chỉ có giá trị nếu nó cho phép biết trước; nếu chỉ "nhận ra" được sau khi xong việc, nó là trò ghép hình chứ không phải tiên đoán.

2. Hiệu ứng Forer (hiệu ứng Barnum)

Năm 1948, nhà tâm lý học Bertram Forer đưa cho sinh viên một bản "phân tích tính cách" mà ông bảo là viết riêng cho từng người. Thật ra ai cũng nhận cùng một đoạn văn, ghép từ các câu đoán chung chung trong sách tử vi. Sinh viên vẫn chấm nó rất đúng với mình. Câu càng chung chung, càng dễ thấy mình trong đó. Lời sấm Nostradamus hoạt động y hệt ở quy mô lịch sử.

3. Dịch "sáng tạo"

Phần lớn người đọc không đọc tiếng Pháp thế kỷ 16 mà đọc bản dịch, rồi bản dịch của bản dịch. Mỗi lần dịch là một lần người dịch chọn nghĩa, và khi đã biết sự kiện cần khớp, họ dễ chọn nghĩa khớp. Một tên địa danh bị đọc thành tên người, một chữ Latin bị hiểu theo nghĩa hiện đại, và "lời sấm" trở nên chính xác đến kinh ngạc.

4. Chỉ đếm lần trúng

Khổ thơ "khớp" được chia sẻ rộng; hàng trăm khổ thơ không khớp với gì thì không ai nhắc. Đây là thiên kiến xác nhận kết hợp với thiên kiến sống sót: chỉ những "lời sấm thành công" tồn tại trong trí nhớ tập thể.

5. Lời sấm bịa

Mỗi khi có biến cố lớn, mạng xã hội lại lan truyền những "khổ thơ Nostradamus" không hề có trong sách. Một số được viết như bài tập phân tích của sinh viên rồi bị cắt khỏi ngữ cảnh, số khác do người dùng mạng tự sáng tác. Cách kiểm đơn giản: hỏi khổ thơ đó nằm ở centurie số mấy, số thứ tự bao nhiêu, rồi đối chiếu với bản in cổ đã được số hoá.

Hai ví dụ hay được nhắc

Cái chết của vua Henri II (1559)

Vua Henri II của Pháp bị thương nặng ở mắt trong một cuộc đấu thương ngựa năm 1559 và qua đời sau đó ít ngày. Người đời sau gắn sự việc với khổ thơ I.35, nói về "con sư tử trẻ" thắng "con sư tử già" trên chiến địa, và "mắt trong lồng vàng". Đây là ví dụ được nhắc nhiều nhất để chứng minh Nostradamus "đúng".

Nhưng các nhà nghiên cứu chỉ ra: cách hiểu này được đưa ra sau cái chết của nhà vua; khổ thơ không nhắc tên ai, không nói năm, không nói đấu thương; "chiến địa" không phải cuộc đấu biểu diễn; và chi tiết "lồng vàng" được ghép với mũ trụ của vua mà không có bằng chứng mũ trụ đó bằng vàng. Thêm nữa, các nguồn cho thấy đương thời người ta không nhắc tới khổ thơ này như một lời tiên tri ứng nghiệm; liên hệ đó chủ yếu được dựng nên về sau.

"Năm 1999, tháng bảy" (khổ X.72)

Đây là một trong rất ít khổ thơ có năm cụ thể: năm 1999, tháng thứ bảy, "từ trời sẽ đến một vị vua lớn của nỗi kinh hoàng". Hàng chục năm trước 1999, sách báo nhiều nước, đặc biệt ở Nhật Bản, khai thác khổ thơ này như lời báo tận thế. Một cuốn sách diễn giải Nostradamus xuất bản ở Nhật năm 1973 bán rất chạy và góp phần tạo nên cả một làn sóng văn hoá đại chúng xoay quanh năm 1999.

Tháng 7/1999 qua đi không có thảm hoạ nào từ trời. Sau đó, đúng như cơ chế diễn giải sau sự việc, người ta lại đề xuất nhiều cách hiểu khác nhau để khổ thơ "vẫn đúng". Đây là bài kiểm tra hiếm hoi mà lời sấm của Nostradamus phải đối mặt với ngày tháng cụ thể, và nó không vượt qua được.

Bảng so sánh: tiên đoán thật và "lời sấm ứng nghiệm"

Vì sao Nostradamus vẫn nổi tiếng sau gần năm thế kỷ

Sức hấp dẫn văn hoá của ông thì có thật. Les Prophéties chưa bao giờ ngừng tái bản. Mỗi thế hệ lại có sách mới "giải mã" Nostradamus cho thời mình, có phim tài liệu, có bài báo đầu năm "Nostradamus nói gì về năm nay". Lý do nằm ở chính những cơ chế trên: một văn bản đủ mơ hồ có thể được đọc lại mãi cho mọi thời đại.

Với người nghiên cứu lịch sử, Nostradamus còn là một cửa sổ nhìn vào châu Âu thế kỷ 16: nỗi sợ dịch hạch, chiến tranh tôn giáo, niềm tin vào chiêm tinh trong giới trí thức và triều đình. Đọc ông như một văn bản lịch sử thú vị hơn nhiều so với đọc ông như một cuốn lịch tận thế.

Góc nhìn hôm nay: đọc "lời tiên tri" trên mạng thế nào

Lần tới khi thấy bài "Nostradamus đã báo trước...", hãy thử vài bước:

1. Tìm số hiệu khổ thơ. Bài nghiêm túc sẽ ghi rõ centurie và số thứ tự. Không ghi thì rất có thể là bịa.
2. Đọc bản gốc. Các ấn bản cổ của Les Prophéties đã được số hoá ở nhiều thư viện, trong đó có Thư viện Quốc gia Pháp (Gallica).
3. Hỏi: trước sự kiện, có ai dùng khổ thơ này để báo trước không? Nếu không, đó là diễn giải sau sự việc.
4. Đếm những khổ không khớp. Gần nghìn khổ thơ, vài khổ "trúng" là điều thống kê cho phép.

Muốn đọc sâu hơn, có thể tìm các công trình của Peter Lemesurier, người dịch và nghiên cứu Nostradamus trên văn bản gốc, hoặc chương về Nostradamus trong các sách của nhà hoài nghi khoa học James Randi.