Đừng nhìn lên (Don't Look Up): châm biếm xã hội phản ứng trước thảm hoạ

Don't Look Up (Đừng nhìn lên, 2021) của Adam McKay là phim hài châm biếm về hai nhà thiên văn phát hiện một sao chổi sẽ va vào Trái Đất sau hơn sáu tháng, nhưng không ai chịu nghe: chính trị gia tính chuyện bầu cử, truyền hình biến tin tận thế thành chuyện phiếm, tỷ phú công nghệ muốn khai thác khoáng sản trên sao chổi. Đạo diễn nói thẳng phim là ẩn dụ cho cách xã hội phản ứng với biến đổi khí hậu. Phim chia rẽ giới phê bình nhưng được nhiều nhà khoa học xem như tiếng nói thay mình.

Phim kể chuyện gì

Kate Dibiasky (Jennifer Lawrence), nghiên cứu sinh thiên văn ở Đại học bang Michigan, phát hiện một sao chổi mới. Thầy của cô, giáo sư Randall Mindy (Leonardo DiCaprio), tính quỹ đạo và nhận ra nó sẽ va vào Trái Đất sau khoảng sáu tháng mười bốn ngày. Sao chổi rộng nhiều km — đủ để xoá sổ phần lớn sự sống.

Cùng với người đứng đầu Văn phòng Điều phối Phòng thủ Hành tinh của NASA, hai thầy trò tới Nhà Trắng. Tổng thống Orlean (Meryl Streep) bận lo bầu cử giữa kỳ, quyết định "ngồi yên và đánh giá". Họ lên chương trình truyền hình buổi sáng, nơi hai người dẫn (Cate Blanchett và Tyler Perry) biến tin tận thế thành câu chuyện vui vẻ, còn mạng xã hội chỉ chú ý tới việc Kate mất bình tĩnh trên sóng.

Khi chính phủ cuối cùng cũng phóng tàu đi đổi hướng sao chổi, tỷ phú công nghệ Peter Isherwell (Mark Rylance) phát hiện trên sao chổi có khoáng chất quý hiếm và thuyết phục tổng thống huỷ nhiệm vụ để thay bằng một kế hoạch khai thác chưa được kiểm chứng. Xã hội chia thành hai phe: một bên kêu "hãy nhìn lên", bên kia hô "đừng nhìn lên".

Ai làm phim, phim được đón nhận ra sao

Adam McKay trước đó nổi tiếng với The Big Short (2015) về khủng hoảng tài chính, một phim cũng trộn hài hước với phê phán. Ông viết kịch bản Don't Look Up dựa trên câu chuyện cùng xây dựng với nhà báo David Sirota. Phim do Netflix sản xuất, ra rạp giới hạn tháng 12/2021 rồi phát trực tuyến ngay cuối tháng đó.

Nhà khoa học Amy Mainzer, người từng phụ trách kính thiên văn săn tiểu hành tinh NEOWISE của NASA, làm cố vấn khoa học cho phim. Nhờ vậy, những chi tiết như cách tính quỹ đạo, vai trò của văn phòng phòng thủ hành tinh, hay cách các nhà thiên văn xác nhận phát hiện của nhau đều có cơ sở.

Phim nhận 4 đề cử Oscar — Phim hay nhất, Kịch bản gốc, Nhạc phim gốc và Dựng phim — nhưng không thắng giải nào. Giới phê bình chia hai: một số chê phim lên lớp, châm biếm quá lộ; số khác cho rằng chính sự lộ liễu ấy phản ánh đúng thời đại. Trong khi đó, nhiều nhà khoa học khí hậu lên tiếng nói rằng cảm giác bất lực của hai nhân vật chính rất giống trải nghiệm của họ khi cố cảnh báo công chúng.

Những gì phim châm biếm

Điểm đáng chú ý là phim không để ai hoàn toàn trong sạch. Randall, nhân vật chính, cũng có lúc thoả hiệp khi được lên truyền hình nhiều. Kate thì đúng nhưng bị gạt ra vì "không biết cách nói". Phim đặt ra câu hỏi khó: muốn cảnh báo thì phải nói thế nào để người ta nghe, mà không đánh mất sự thật.

Ngoài đời, nếu phát hiện một sao chổi như thế thì sao

Phim đúng ở chỗ: những cơ quan trên phim có thật. NASA có Văn phòng Điều phối Phòng thủ Hành tinh, CNEOS chạy hệ thống Sentry tính xác suất va chạm. Ở cấp quốc tế có Mạng lưới Cảnh báo Tiểu hành tinh Quốc tế (IAWN) để chia sẻ dữ liệu quan sát, và Nhóm Tư vấn Kế hoạch Sứ mệnh Vũ trụ (SMPAG) để bàn phương án xử lý — cả hai được Liên Hợp Quốc ủng hộ.

Các cơ quan này thường xuyên tổ chức diễn tập giả định. Tại Hội nghị Phòng thủ Hành tinh năm 2021, các chuyên gia diễn tập với một tiểu hành tinh tưởng tượng được phát hiện khoảng sáu tháng trước va chạm, và kết luận rằng với công nghệ hiện có, khoảng thời gian ấy quá ngắn để phóng tàu đổi hướng. Bài học được rút ra: muốn an toàn thì phải phát hiện sớm hơn nhiều — nhiều năm chứ không phải vài tháng.

Còn về xác suất: vật thể cỡ nhiều km như sao chổi trong phim trung bình hàng chục tới hàng trăm triệu năm mới va vào Trái Đất một lần. Phần lớn các vật thể lớn gần Trái Đất đã được lập danh mục và không có vật nào đang trên đường va chạm trong tương lai gần. Sao chổi chu kỳ dài khó đoán hơn, và đây là lý do các nhà thiên văn muốn có thêm kính săn tiểu hành tinh như NEO Surveyor của NASA.

Ẩn dụ khí hậu: chỗ khớp và chỗ không khớp

McKay chọn sao chổi vì nó rõ ràng: có ngày giờ, có quỹ đạo, ai nhìn lên cũng thấy. Biến đổi khí hậu khó truyền đạt hơn nhiều chính vì nó không có một ngày cụ thể nào. Phim dùng sao chổi để làm rõ một thứ vốn mờ — đó là sức mạnh của ẩn dụ.

Nhưng cũng có chỗ không khớp. Sao chổi trong phim là chuyện "hoặc tất cả, hoặc không gì": hoặc chặn được, hoặc mất hết. Biến đổi khí hậu không như thế. Mỗi phần nhỏ khí thải giảm được đều làm hệ quả nhẹ đi; không có chuyện "đã muộn rồi, buông xuôi". Hiểu điều này giúp người xem phim không bị cuốn vào tâm trạng tuyệt vọng, vốn cũng là một kiểu "đừng nhìn lên".

Kết phim (tiết lộ nội dung)

Kế hoạch khai thác của Isherwell thất bại. Sao chổi va vào Trái Đất. Randall về nhà, ngồi ăn bữa tối cuối cùng với gia đình và bạn bè, nói những lời giản dị về lòng biết ơn. Trong một cảnh chen giữa phần danh đề, nhóm người giàu có đã thoát lên tàu vũ trụ, ngủ đông và đáp xuống một hành tinh xa lạ hàng chục nghìn năm sau — nơi họ không sống được lâu. Cảnh cuối cùng sau danh đề dành cho người con trai của tổng thống.

Cảnh bữa tối là phần nhiều người nhớ nhất: không hoảng loạn, không cướp bóc, chỉ là những người thân ngồi cùng nhau. Có lẽ đó là chỗ phim tỉnh táo nhất.

Góc nhìn hôm nay: xem Don't Look Up rồi làm gì

• Tập kiểm tra tin "thiên thạch sắp va". Khi đọc tin này, hãy tìm trên trang CNEOS của NASA hoặc trang NEO của ESA: vật thể có trong danh sách theo dõi không, xác suất bao nhiêu, thang Torino mức mấy. Gần như luôn là mức 0.
• Để ý cách mình tiêu thụ tin tức. Phim là tấm gương: bao nhiêu lần ta lướt qua một tin quan trọng để đọc chuyện giải trí?
• Không biến châm biếm thành tuyệt vọng. Phim cố ý cực đoan để gây cười và gây giật mình. Ngoài đời, hệ thống canh trời và hợp tác quốc tế hoạt động tốt hơn nhiều.
• Xem kèm. Xem Deep Impact (1998) để thấy một phiên bản nghiêm túc, nơi chính quyền và người dân phản ứng có trật tự hơn.