Deep Impact (tháng 5/1998) và Armageddon (tháng 7/1998) là hai phim về vật thể từ vũ trụ lao vào Trái Đất ra rạp cách nhau chỉ hai tháng. Xét về khoa học, Deep Impact sát thực tế hơn hẳn: sao chổi được phát hiện từ sớm, xã hội có thời gian chuẩn bị, và thảm hoạ sóng thần được mô tả tương đối hợp lý. Armageddon là phim hành động giải trí với nhiều lỗi khoa học nặng, nổi nhất là một tiểu hành tinh "to bằng bang Texas" mà mãi tới 18 ngày trước va chạm mới bị phát hiện.
Năm 1998: hai phim, một đề tài
Hollywood từng nhiều lần ra hai phim cùng đề tài trong cùng năm, và 1998 là ví dụ nổi tiếng nhất. Deep Impact do Mimi Leder đạo diễn, Steven Spielberg làm giám đốc sản xuất, hãng Paramount và DreamWorks phát hành. Armageddon do Michael Bay đạo diễn, Jerry Bruckheimer sản xuất, Touchstone (thuộc Disney) phát hành.
Cả hai đều có vật thể khổng lồ lao về Trái Đất, đều có tàu vũ trụ mang thiết bị nổ lên phá, đều có cảnh hy sinh. Nhưng giọng phim khác hẳn nhau: một bên là chính kịch về con người đối diện cái chết, một bên là phim hành động về những người hùng cứu thế giới.
Deep Impact: tận thế được báo trước một năm
Một cậu học sinh mê thiên văn, Leo Biederman (Elijah Wood), chụp được một vật lạ trên bầu trời trong buổi sinh hoạt câu lạc bộ thiên văn. Ảnh được gửi cho một nhà thiên văn, và từ đó chính phủ Mỹ biết có một sao chổi đang trên đường va vào Trái Đất. Thông tin chỉ được công bố khi một phóng viên truyền hình, Jenny Lerner (Téa Leoni), tình cờ lần ra.
Tổng thống Tom Beck (Morgan Freeman) công bố kế hoạch: phi thuyền Messiah chở phi hành đoàn lên đặt thiết bị nổ để phá sao chổi; song song là kế hoạch dự phòng xây hầm trú ẩn dưới lòng đất cho một triệu người, phần lớn chọn bằng bốc thăm. Phần lớn thời lượng phim dành cho cảnh con người chờ đợi: ai được vào hầm, ai ở lại, gia đình chia tay ra sao.
(Tiết lộ nội dung) Nhiệm vụ đầu tiên chỉ tách sao chổi làm hai mảnh. Mảnh nhỏ rơi xuống Đại Tây Dương, gây sóng thần khổng lồ tràn vào bờ biển phía đông nước Mỹ. Mảnh lớn bị phi hành đoàn Messiah chặn bằng cách lao thẳng tàu vào nó.
Armageddon: 18 ngày và một đội thợ khoan dầu
Phim mở đầu bằng trận mưa thiên thạch tàn phá New York. NASA phát hiện phía sau là một tiểu hành tinh "cỡ bang Texas" sẽ va vào Trái Đất sau 18 ngày. Giám đốc NASA Dan Truman (Billy Bob Thornton) đưa ra kế hoạch: khoan sâu khoảng 800 feet (hơn 240 m) vào tiểu hành tinh, đặt bom vào trong để tách nó làm hai.
Người được chọn là Harry Stamper (Bruce Willis), chuyên gia khoan dầu giỏi nhất thế giới, cùng đội thợ của ông. Họ được huấn luyện cấp tốc rồi bay lên trên hai tàu con thoi. Phần còn lại là chuỗi tai nạn, cháy nổ, hỏng máy và một kết thúc đầy nước mắt. Ca khúc "I Don't Want to Miss a Thing" của Aerosmith trong phim được đề cử Oscar ca khúc gốc hay nhất.
So sánh khoa học: phim nào đúng hơn
| Tiêu chí | Deep Impact | Armageddon | Thực tế khoa học |
|---|---|---|---|
| Loại vật thể | Sao chổi, đường kính vài km | Tiểu hành tinh "cỡ bang Texas" (hơn 1.000 km) | Tiểu hành tinh gần Trái Đất lớn nhất đã biết chỉ khoảng vài chục km |
| Thời gian báo trước | Khoảng một năm | 18 ngày | Vật thể cỡ hàng trăm km sẽ được biết từ lâu; mục tiêu thật là báo trước nhiều năm |
| Cách phát hiện | Ảnh chụp của người nghiệp dư, rồi được xác nhận | Phát hiện muộn khi đã có mưa thiên thạch | Các chương trình khảo sát bầu trời tự động quét hằng đêm, người nghiệp dư vẫn có đóng góp |
| Bề mặt vật thể | Sao chổi phụt khí khi gặp ánh nắng | Địa hình lởm chởm, trọng lực gần như ở Trái Đất | Trọng lực trên tiểu hành tinh rất yếu; sao chổi có phụt khí thật |
| Hậu quả va chạm | Sóng thần lớn ở Đại Tây Dương | "Diệt vong toàn bộ" nếu thất bại | Vật thể vài km còn gây hậu quả khí hậu toàn cầu, nặng hơn cả phần phim mô tả |
Chỗ Deep Impact làm tốt
- Cảnh phi hành gia đứng trên sao chổi, khí và bụi phụt lên khi Mặt Trời mọc, gần với cách các nhà khoa học hiểu về hoạt động của sao chổi.
- Một khối vài km rơi xuống biển gây sóng thần là hợp lý về mặt nguyên lý.
- Phim dành chỗ cho phần xã hội: chính quyền công bố thông tin, chuẩn bị nơi trú, chọn người — những câu hỏi mà các cơ quan quản lý thảm hoạ thật cũng phải nghĩ tới.
Chỗ Deep Impact vẫn sai
Phim nhẹ tay với hậu quả. Một vật thể cỡ vài km va vào Trái Đất không chỉ tạo sóng thần ở một bờ biển: bụi và hơi nước bắn lên tầng cao khí quyển có thể làm thay đổi khí hậu toàn cầu nhiều năm. Phim kết thúc khá lạc quan so với những gì khoa học dự đoán.
Chỗ Armageddon sai nặng
- Một vật thể cỡ bang Texas còn lớn hơn cả Ceres (khoảng 940 km), thiên thể lớn nhất vành đai tiểu hành tinh, và không thể bị bỏ sót tới 18 ngày cuối.
- Khoan sâu hơn 240 m rồi kích nổ không đủ để tách đôi một khối cỡ ấy; theo nhiều nhà khoa học, năng lượng cần lớn hơn mọi thứ con người có rất nhiều lần.
- Câu hỏi nổi tiếng mà chính khán giả hay đặt ra — sao không dạy phi hành gia khoan mà lại dạy thợ khoan bay vào vũ trụ — cũng xuất hiện ngay trong phim, như một câu đùa.
Ngoài đời, việc canh trời diễn ra thế nào
Kịch bản thật nhàm chán hơn phim rất nhiều, và đó là tin tốt. NASA có Văn phòng Điều phối Phòng thủ Hành tinh (thành lập năm 2016). Trung tâm Nghiên cứu Vật thể Gần Trái Đất (CNEOS) chạy hệ thống Sentry, liên tục tính quỹ đạo và xác suất va chạm của các vật thể đã biết. Châu Âu có trung tâm điều phối NEO của ESA. Ở cấp quốc tế có Mạng lưới Cảnh báo Tiểu hành tinh Quốc tế (IAWN), được Liên Hợp Quốc ủng hộ.
Các nhà khoa học dùng thang Torino từ 0 tới 10 để truyền thông mức nguy hiểm cho công chúng. Gần như mọi vật thể được phát hiện đều ở mức 0 hoặc 1, và thường hạ về 0 khi có thêm số liệu quỹ đạo.
Về tần suất: những vật thể cỡ vài km như trong Deep Impact trung bình hàng trăm nghìn tới hàng triệu năm mới va một lần; cỡ hố Chicxulub, khoảng hàng chục tới hàng trăm triệu năm. Mối nguy thực tế hơn đến từ những vật nhỏ hơn, như thiên thạch nổ trên bầu trời Chelyabinsk (Nga) ngày 15/2/2013 làm khoảng 1.500 người bị thương, chủ yếu do kính vỡ.
Về cách chặn: các nhà khoa học ưu tiên phát hiện sớm rồi đẩy lệch quỹ đạo một chút từ nhiều năm trước, chứ không phá nổ phút chót. Năm 2022, NASA đã thử nghiệm cách đâm tàu vào một tiểu hành tinh nhỏ để đổi quỹ đạo của nó; đó là bằng chứng đầu tiên cho thấy con người có thể chủ động đổi đường đi của một thiên thể.
Một sự trùng tên thú vị
Năm 2005, NASA có một tàu vũ trụ mang đúng tên Deep Impact. Tàu này thả một khối va chạm vào sao chổi Tempel 1 ngày 4/7/2005 để nghiên cứu vật chất bên trong sao chổi. Đây là nhiệm vụ khoa học, không nhằm đổi hướng sao chổi, nhưng nó cho thấy con người đã thật sự chạm tới một sao chổi — điều mà phim năm 1998 chỉ mới tưởng tượng.
Góc nhìn hôm nay: xem cặp phim này thế nào
- Xem cả hai, cách nhau vài ngày. Ghi lại những chi tiết thấy vô lý rồi tra trên trang CNEOS của NASA — một cách học thiên văn rất vui cho cả nhà.
- Đừng lấy phim làm thước đo nguy hiểm. Khi đọc tin "tiểu hành tinh bay sát Trái Đất", hãy hỏi: kích thước bao nhiêu, cách bao xa, thang Torino mức mấy. Phần lớn những tin này không có gì đáng lo.
- Với trẻ em. Deep Impact có nhiều cảnh chia ly buồn, Armageddon có nhiều cảnh cháy nổ. Xem cùng và giải thích rằng các nhà khoa học đang theo dõi bầu trời mỗi đêm có thể giúp trẻ bớt lo.
Câu hỏi thường gặp
Deep Impact và Armageddon phim nào ra trước?
Deep Impact ra rạp ở Mỹ tháng 5/1998, Armageddon ra rạp tháng 7/1998. Hai phim cùng đề tài vật thể vũ trụ lao vào Trái Đất nhưng một bên là chính kịch, một bên là phim hành động.
Armageddon sai khoa học ở đâu?
Lỗi lớn nhất là tiểu hành tinh "cỡ bang Texas" chỉ được phát hiện 18 ngày trước va chạm; vật thể cỡ đó sẽ được biết từ rất lâu. Ngoài ra, khoan vài trăm mét rồi kích nổ không đủ để tách đôi một khối lớn như vậy, và trọng lực trên tiểu hành tinh rất yếu chứ không như trên phim.
Ngoài đời có thể phát hiện thiên thạch trước bao lâu?
Với các vật thể lớn hàng km, phần lớn đã được lập danh mục và theo dõi quỹ đạo nhiều năm trước. Vật thể nhỏ cỡ vài chục mét khó thấy hơn và có thể chỉ được phát hiện vài ngày trước, hoặc không kịp, như vụ Chelyabinsk năm 2013.
Con người có thể phá thiên thạch bằng bom như trong phim không?
Các nhà khoa học ưu tiên đẩy lệch quỹ đạo từ sớm hơn là phá nổ phút chót, vì phá vỡ có thể tạo ra nhiều mảnh vẫn lao về Trái Đất. Phương án đâm tàu vào tiểu hành tinh để đổi quỹ đạo đã được NASA thử nghiệm thành công năm 2022.
Có tàu vũ trụ nào tên Deep Impact không?
Có. Tàu Deep Impact của NASA thả một khối va chạm vào sao chổi Tempel 1 ngày 4/7/2005 để nghiên cứu cấu tạo bên trong sao chổi. Đây là nhiệm vụ khoa học, không phải để đổi hướng sao chổi.
