Earth Abides (tạm dịch: Đất vẫn còn, 1949) của George R. Stewart là tiểu thuyết về một trận dịch xoá sổ gần hết loài người, và về câu hỏi ít cuốn sách tận thế dám đi tới cùng: những người sống sót sẽ dựng lại xã hội ra sao qua nhiều thế hệ. Không có quái vật, không có trận chiến lớn — chỉ có một người đàn ông nhìn hạ tầng hỏng dần, thiên nhiên đổi thay, và con cháu mình lớn lên không biết đọc. Cuốn sách đoạt Giải Fantasy Quốc tế năm 1951 và được Stephen King nhắc là nguồn cảm hứng cho The Stand.
Earth Abides kể chuyện gì
Isherwood Williams, gọi tắt là Ish, là nghiên cứu sinh đang đi khảo sát một mình ở vùng núi California thì bị rắn chuông cắn. Anh nằm sốt mê man nhiều ngày trong căn chòi. Khi tỉnh lại và xuống núi, anh thấy thế giới đã trống không: một căn bệnh lây lan cực nhanh đã giết gần hết loài người trong thời gian anh nằm bệnh. Có thể chính nọc rắn và cơn sốt đã giúp anh miễn nhiễm, nhưng sách để ngỏ.
Ish lái xe xuyên nước Mỹ tới New York rồi quay về, ghi chép như một nhà khoa học. Anh gặp vài người sống sót rải rác, phần lớn rơi vào trạng thái chán nản, say sưa hoặc mất phương hướng. Cuối cùng anh trở về ngôi nhà của gia đình trên đồi Berkeley, gặp Em, một người phụ nữ điềm đạm và vững vàng. Họ cùng vài người khác lập thành một nhóm nhỏ, gọi là "Bộ tộc".
Cuốn sách trải dài nhiều chục năm. Phần sau theo Ish khi về già, chứng kiến cháu chắt mình sống một kiểu đời rất khác với những gì anh mơ tưởng.
George R. Stewart: nhà văn của địa lý và sinh thái
George R. Stewart (1895–1980) là giáo sư văn học tiếng Anh tại Đại học California, Berkeley. Ông viết cả sách phi hư cấu về địa danh nước Mỹ lẫn tiểu thuyết. Cuốn Storm (1941) của ông kể về một cơn bão như một nhân vật, theo dõi nó từ lúc hình thành tới lúc tan, và góp phần phổ biến thói quen đặt tên cho bão. Cuốn Fire (1948) làm điều tương tự với một vụ cháy rừng.
Lối nhìn ấy đi thẳng vào Earth Abides. Xen giữa các chương có những đoạn in nghiêng, kể về thế giới không có con người: đàn chó nhà biến thành bầy hoang, chuột bùng nổ rồi sụp, kiến tràn lan rồi biến mất, bò sinh sôi trên đồng cỏ. Stewart viết như một nhà sinh thái học quan sát một thí nghiệm khổng lồ.
Tên sách lấy từ một câu trong sách Truyền đạo (Ecclesiastes) của Kinh Thánh, đại ý: thế hệ này đi, thế hệ kia đến, nhưng đất vẫn còn mãi. Câu ấy được dùng như một nhận xét về thời gian, không mang ý truyền giáo.
Hạ tầng sụp đổ chậm: phần viết hay nhất
Điều làm Earth Abides khác các tiểu thuyết tận thế khác là sự kiên nhẫn quan sát những thứ hỏng dần, theo đúng thứ tự mà người đọc có thể không nghĩ tới:
| Thứ gì | Trong sách | Vì sao đáng suy ngẫm |
|---|---|---|
| Nước máy | Vẫn chảy khá lâu nhờ hệ thống tự chảy từ hồ chứa trên cao, rồi một ngày ngừng | Hệ thống càng đơn giản, càng ít cần người vận hành thì càng bền |
| Điện | Đèn còn sáng một thời gian sau thảm hoạ rồi tắt | Lưới điện cần người trực và bảo dưỡng liên tục |
| Đồ hộp, đồ khô | Bộ tộc sống nhờ "lục lọi" siêu thị nhiều năm | Dự trữ của một nền văn minh rất lớn, nhưng có hạn |
| Kiến thức | Trẻ con không thấy lý do để học đọc | Kỹ năng chỉ được giữ khi người ta thấy cần dùng hằng ngày |
| Động vật | Chuột, kiến, chó hoang, bò lần lượt bùng nổ rồi sụp | Hệ sinh thái tự cân bằng lại theo cách riêng của nó |
Những chi tiết này làm cuốn sách đọc như một nghiên cứu tưởng tượng về câu hỏi: nếu con người biến mất, thế giới vật chất của chúng ta tồn tại được bao lâu. Nhiều thập kỷ sau, chính câu hỏi ấy được nhà báo Alan Weisman khai thác trong cuốn sách phi hư cấu The World Without Us (2007).
Ish và cây búa: điều gì được truyền lại
Ish là người có học, mê thư viện, muốn giữ lại văn minh. Anh cố dạy bọn trẻ đọc, viết, làm toán. Nhưng phần lớn chúng không quan tâm: thức ăn có sẵn trong các cửa hàng, nước có sẵn trong vòi, việc học chữ không giải quyết được gì trước mắt. Hy vọng của Ish đặt vào Joey, đứa con thông minh nhất, người có vẻ hiểu giá trị của sách vở. Một trận dịch bệnh sau đó cướp Joey đi, và cùng với cậu là giấc mơ phục hưng của Ish.
Còn lại là chiếc búa Ish mang theo từ những ngày đầu. Bọn trẻ dần coi nó như một vật thiêng tượng trưng cho người lãnh đạo, chuyền tay nhau như một biểu tượng. Một công cụ bình thường hoá thành nghi lễ — Stewart cho thấy văn hoá tự sinh ra như thế nào khi kiến thức đằng sau nó đã mất.
(Tiết lộ nội dung) Về cuối đời, Ish dạy các cháu làm cung tên để săn bắn khi đạn dược trong cửa hàng cũ không còn dùng được. Thế hệ mới sống gần thiên nhiên, khoẻ mạnh, vui vẻ — và hoàn toàn không cần tới những gì Ish từng cho là quý giá nhất. Ish ra đi trong vai "người Mỹ cuối cùng", và cuốn sách để người đọc tự quyết đó là bi kịch hay sự hồi sinh.
Ảnh hưởng của Earth Abides
- Giải thưởng. Năm 1951, cuốn sách nhận Giải Fantasy Quốc tế (International Fantasy Award) đầu tiên dành cho tiểu thuyết.
- Stephen King và The Stand. King nhiều lần nhắc Earth Abides là nguồn cảm hứng khi viết The Stand (1978), tiểu thuyết về một trận siêu cúm.
- Thể loại "dựng lại". Những tác phẩm như Station Eleven (2014) tiếp nối tinh thần của Stewart: quan tâm tới việc con người sống thế nào sau thảm hoạ hơn là chính thảm hoạ.
Cũng nên nói thẳng: là sách năm 1949, Earth Abides mang một số quan niệm cũ về giới và chủng tộc mà người đọc hôm nay sẽ thấy lỗi thời. Đọc nó cũng là đọc một bức chân dung của nước Mỹ giữa thế kỷ 20.
Góc nhìn hôm nay: điều gì đáng mang về
Earth Abides có lẽ là tiểu thuyết tận thế bổ ích nhất cho người quan tâm tới chuẩn bị dài hạn — không phải vì nó dạy kỹ năng, mà vì nó đặt đúng câu hỏi.
- Kỹ năng quan trọng hơn đồ vật. Bộ tộc sống được nhiều năm nhờ đồ để lại, nhưng khi đồ hết thì chỉ còn kỹ năng. Đây là lý do những người chuẩn bị tỉnh táo khuyên học kỹ năng trước khi mua sắm.
- Cộng đồng mạnh hơn cá nhân. Ish một mình chỉ sống sót; Ish cùng Bộ tộc mới sống được.
- Hiểu hạ tầng mình đang dùng. Nước nhà mình đến từ đâu, cần điện không, trữ được bao lâu? Đọc sách xong, nhiều người lần đầu tự hỏi những câu này.
- Tìm sách. Cuốn sách chưa phổ biến ở Việt Nam; có thể tìm bản tiếng Anh ở hiệu sách ngoại văn, thư viện đại học hoặc bản điện tử hợp pháp.
Câu hỏi thường gặp
Earth Abides là sách gì?
Earth Abides (1949) là tiểu thuyết hậu tận thế của nhà văn Mỹ George R. Stewart, kể về Ish, người sống sót sau một đại dịch, và nhóm người cùng anh dựng lại cuộc sống qua nhiều thập kỷ. Sách nổi tiếng vì cách mô tả hạ tầng và thiên nhiên thay đổi khi không còn con người.
Earth Abides có ảnh hưởng tới The Stand không?
Có. Stephen King nhiều lần cho biết Earth Abides là một nguồn cảm hứng khi ông viết The Stand (1978), cũng là tiểu thuyết về một trận dịch xoá sổ phần lớn nhân loại.
Tên Earth Abides có nghĩa là gì?
Tên sách lấy từ một câu trong sách Truyền đạo của Kinh Thánh, đại ý thế hệ này qua đi, thế hệ khác đến, nhưng đất vẫn còn. Stewart dùng câu này để nói về thời gian dài của tự nhiên so với đời người.
Earth Abides đoạt giải gì?
Cuốn sách nhận Giải Fantasy Quốc tế (International Fantasy Award) năm 1951. Đây là một trong những giải thưởng sớm dành cho văn học khoa học viễn tưởng và kỳ ảo.
Cái búa trong Earth Abides tượng trưng cho gì?
Chiếc búa Ish mang theo dần trở thành vật thiêng trong mắt thế hệ sau, tượng trưng cho người lãnh đạo. Nó cho thấy khi kiến thức mất đi, một công cụ bình thường có thể biến thành nghi lễ và biểu tượng văn hoá.
