World War Z là tiểu thuyết năm 2006 của nhà văn Mỹ Max Brooks, viết dưới dạng "lịch sử truyền miệng": hàng chục lời kể của người sống sót, mười năm sau một đại dịch zombie toàn cầu. Năm 2013, sách được chuyển thể thành phim do Marc Forster đạo diễn, Brad Pitt đóng chính. Phim gần như chỉ giữ lại cái tên và ý tưởng zombie lan khắp thế giới; còn sách là một bức tranh nhiều mảnh về cách các xã hội, chính quyền và con người phản ứng trước thảm hoạ.
Max Brooks là ai, vì sao viết về zombie
Max Brooks là con trai của đạo diễn hài Mel Brooks và nữ diễn viên Anne Bancroft. Trước World War Z, ông đã viết The Zombie Survival Guide (2003), một cuốn "cẩm nang" nhại giọng sách hướng dẫn sinh tồn, nghiêm trang đến buồn cười. Cuốn này bán chạy và tạo nền cho thế giới của World War Z: zombie đi chậm kiểu Romero, chỉ hạ được khi huỷ não, lây qua vết cắn.
Brooks từng kể ông lấy cảm hứng hình thức từ các tác phẩm lịch sử truyền miệng của nhà báo Mỹ Studs Terkel, người nổi tiếng với những cuốn sách tập hợp lời kể của người bình thường về các biến cố lớn. Thay vì một nhân vật chính, World War Z có hàng chục giọng kể.
Cấu trúc cuốn sách: một "báo cáo" từ tương lai
Người kể khung là một nhân viên của một uỷ ban Liên Hợp Quốc hư cấu, đi khắp thế giới để thu thập lời kể sau cuộc chiến với zombie. Báo cáo chính thức của uỷ ban bị cắt gọt cho khô khan; những câu chuyện "thừa", đầy cảm xúc, được anh in riêng thành cuốn sách này.
Sách chia thành nhiều phần theo tiến trình đại dịch; bảng dưới gộp gọn các phần chính:
| Phần | Nội dung chính |
|---|---|
| Cảnh báo | Những ca đầu tiên ở một ngôi làng hẻo lánh; bác sĩ, nhân viên y tế nhận ra điều bất thường nhưng thông tin bị bỏ qua hoặc bị che |
| Đổ lỗi | Các chính phủ chối bỏ, coi nhẹ; thị trường đầy thuốc giả hứa "phòng zombie" |
| Hoảng loạn lớn | Khi không còn giấu được, xã hội vỡ trận: dòng người chạy trốn, chuỗi cung ứng đứt |
| Bước ngoặt | Những kế hoạch lạnh lùng, đánh đổi khốc liệt để giữ lại một phần dân số |
| Khắp đất nước, khắp thế giới | Con người dần giành lại đất đai; mỗi nước, mỗi cộng đồng một cách |
| Lời chia tay | Những người sống sót nhìn lại cái giá phải trả |
Các nhân vật đa dạng: bác sĩ, kỹ sư, phi công, nhà ngoại giao, người nổi tiếng, trẻ em, người chăm sóc chó, nhà tư vấn chính sách. Mỗi chương ngắn là một góc nhìn, nhiều chương có thể đọc riêng như truyện ngắn.
Điều làm cuốn sách đặc biệt
Zombie là cái cớ, xã hội mới là nhân vật chính
Brooks dùng zombie để bàn chuyện mà nhiều người đọc nhận ra là rất thật: chính quyền chậm phản ứng vì sợ hoảng loạn, truyền thông đưa tin sai, thuốc giả tràn lan, người giàu chạy trốn còn người nghèo mắc kẹt, và những quyết định phải đánh đổi khi nguồn lực không đủ. Chi tiết thuốc giả "phòng zombie" bán chạy trong sách, chẳng hạn, là lời chế giễu sắc sảo về những đợt hoảng loạn thật quanh thuốc men, thực phẩm chức năng.
Góc nhìn toàn cầu
Khác hầu hết truyện zombie Mỹ chỉ xoay quanh một thị trấn, sách đi qua nhiều châu lục, mỗi nơi phản ứng theo văn hoá, địa lý và thể chế riêng. Người đọc có thể không đồng ý với cách Brooks hình dung một số quốc gia, và nhiều nhà phê bình cũng đã chỉ ra những khuôn mẫu đơn giản hoá; nhưng ý tưởng "mỗi xã hội sụp và đứng dậy theo cách riêng" là điểm mạnh của cuốn sách.
Giọng văn tỉnh, không giật gân
Vì là lời kể sau sự kiện, nỗi sợ trong sách không đến từ cảnh rượt đuổi mà từ chi tiết đời thường: một bà mẹ nhớ lại đêm chạy trốn, một kỹ sư kể về việc giữ cho nhà máy nước chạy. Đây là lý do nhiều người không đọc truyện kinh dị vẫn thích cuốn này.
Bản sách nói: một tác phẩm riêng
Ngay năm 2006 đã có bản sách nói rút gọn với dàn giọng đọc gồm nhiều diễn viên. Năm 2013, nhân dịp phim ra rạp, bản sách nói đầy đủ được phát hành với dàn giọng đọc đông đảo hơn, mỗi nhân vật một người. Nhiều độc giả cho rằng đây là cách thưởng thức hay nhất, vì hình thức "lời kể" của sách hợp với tai nghe hơn mắt đọc.
Phim World War Z (2013): một phim khác hẳn
Phim kể về Gerry Lane (Brad Pitt), một cựu nhân viên Liên Hợp Quốc, được giao nhiệm vụ đi khắp thế giới tìm nguồn gốc và cách chặn đại dịch, để đổi lấy chỗ an toàn cho vợ con. Có thể tóm tắt các khác biệt lớn:
| Điểm | Sách (2006) | Phim (2013) |
|---|---|---|
| Kiểu kể | Hàng chục lời kể, sau sự kiện | Một nhân vật chính, trong lúc sự kiện diễn ra |
| Kiểu zombie | Đi chậm kiểu Romero | Chạy cực nhanh, dồn thành đàn như thác |
| Trọng tâm | Xã hội, chính trị, con người | Hành động, cuộc chạy đua tìm lời giải |
| Giọng điệu | U buồn, châm biếm | Căng thẳng, kịch tính |
| Kết | Nhìn lại cái giá đã trả | Mở, hướng về hy vọng |
Quá trình làm phim nổi tiếng là trắc trở. Phần ba cuối phim được viết lại và quay lại sau khi đã quay xong, với sự tham gia của các biên kịch Damon Lindelof và Drew Goddard. Phần kết vốn dự kiến là một trận chiến lớn được thay bằng một chuỗi cảnh căng thẳng, tĩnh lặng trong một trung tâm nghiên cứu. Nhiều khán giả lại đánh giá phần này là đoạn hay nhất.
Hình ảnh đáng nhớ nhất của phim là những "tháp" zombie: hàng nghìn xác sống trèo lên nhau như đàn kiến để vượt tường cao. Hình ảnh này khác hẳn zombie lê bước của sách, nhưng trở thành dấu ấn riêng của phim.
(Tiết lộ nội dung) Lời giải trong phim dựa trên một quan sát: zombie bỏ qua những người đang mang bệnh nặng, như thể chúng chỉ tìm vật chủ khoẻ mạnh. Gerry tự tiêm cho mình một mầm bệnh để "tàng hình" trước chúng. Ý tưởng này mượn từ một nguyên lý thật trong tự nhiên, rằng mầm bệnh thường "cạnh tranh" vật chủ, nhưng trên phim được đơn giản hoá cho kịch tính.
Phim có thành công thương mại, và từng có kế hoạch làm phần tiếp theo với đạo diễn David Fincher, nhưng dự án này đã bị huỷ năm 2019.
Góc nhìn hôm nay: đọc gì, xem gì trước
- Thích suy ngẫm: đọc sách trước, nếu được thì nghe bản sách nói đầy đủ. Đọc chậm, mỗi tối một vài lời kể.
- Thích hành động: xem phim trước như một phim tận thế giải trí, rồi đọc sách để thấy một thế giới rộng hơn nhiều.
- Đọc kèm: The Zombie Survival Guide (2003) của cùng tác giả để thấy cách Brooks dựng luật cho zombie. Đọc như sách hài, không phải cẩm nang thật.
- Một câu hỏi để suy nghĩ sau khi đọc: trong những chương "Cảnh báo" và "Đổ lỗi", điều gì khiến thông tin đúng đến muộn? Câu trả lời của Brooks áp dụng cho rất nhiều thảm hoạ có thật.
Câu hỏi thường gặp
World War Z là sách hay phim?
Cả hai. World War Z trước hết là tiểu thuyết năm 2006 của Max Brooks, viết dưới dạng tập hợp lời kể của người sống sót. Năm 2013 sách được chuyển thể thành phim do Marc Forster đạo diễn, Brad Pitt đóng chính, nhưng cốt truyện phim khác sách rất nhiều.
Phim World War Z có giống sách không?
Không nhiều. Sách là hàng chục lời kể sau đại dịch, zombie đi chậm, trọng tâm là xã hội và chính trị. Phim theo một nhân vật chính trong lúc dịch đang bùng, zombie chạy cực nhanh, trọng tâm là hành động. Có thể coi đây là hai tác phẩm riêng dùng chung một cái tên.
Max Brooks là ai?
Max Brooks là nhà văn Mỹ, con của đạo diễn Mel Brooks và nữ diễn viên Anne Bancroft. Ông nổi tiếng với The Zombie Survival Guide (2003) và World War Z (2006). Ông còn viết một tiểu thuyết khác về sinh vật huyền bí là Devolution (2020).
World War Z có phần 2 không?
Phần tiếp theo của phim từng được lên kế hoạch, có thời gian giao cho đạo diễn David Fincher, nhưng dự án đã bị huỷ năm 2019. Đến nay chưa có phần 2 chính thức của phim.
Nên đọc World War Z hay The Zombie Survival Guide trước?
Đọc cuốn nào trước cũng được, vì hai sách đứng riêng. The Zombie Survival Guide là cuốn hướng dẫn nhại, hài hước, đặt luật cho thế giới zombie. World War Z là tiểu thuyết sâu hơn, giàu cảm xúc hơn và được nhiều người đánh giá cao hơn.
