Dự trữ xoay vòng là cách trữ đúng những món gia đình vốn ăn hằng ngày, xếp hàng mới ra sau, lấy hàng cũ ra dùng trước, rồi mua bù khi vơi. Nguyên tắc này có tên tiếng Anh là FIFO (vào trước, ra trước), được gói gọn bằng câu "ăn gì trữ nấy, trữ gì ăn nấy". Làm đúng thì kho nhà không bao giờ có đồ hết hạn, và lúc cần thì lúc nào cũng có sẵn vài tuần lương thực.
Vì sao kho dự trữ "để dành" luôn thất bại
Kịch bản quen thuộc: sau một đợt tin tức đáng sợ, ai đó mua một thùng lớn mì gói, vài bao gạo, chục hộp cá, cất vào góc nhà kho. Một năm sau mở ra: gạo có mọt, mì ôi dầu, đồ hộp phồng nắp. Tiền mất mà lúc cần cũng không có gì dùng được.
Ba lỗi nằm ở gốc:
- Trữ thứ không ai ăn. Mua lương khô, đồ ăn sẵn "chuyên dụng" mà cả nhà không quen vị. Khi không có biến cố, không ai đụng tới; khi có biến cố, trẻ con và người già cũng ăn không vô.
- Trữ một lần rồi quên. Không có ngày kiểm tra, không có thứ tự dùng.
- Cất sai chỗ. Nhà kho, gác lửng, gầm cầu thang ở xứ nóng ẩm thường là nơi nóng nhất, ẩm nhất, nhiều côn trùng nhất trong nhà.
Dự trữ xoay vòng sửa cả ba lỗi cùng lúc, vì kho dự trữ không còn là một kho riêng nữa. Nó chính là tủ bếp mở rộng của gia đình.
FIFO trong bếp nhà: làm cụ thể thế nào
- Liệt kê món ăn thật. Ghi lại hai tuần xem nhà mình ăn gì: gạo, mì, bún khô, nước mắm, dầu ăn, đường, muối, đậu, cá hộp, sữa, cà phê, trà. Đó là danh sách dự trữ, không phải danh sách trên mạng.
- Đặt mức tối thiểu. Với mỗi món, quyết định nhà mình luôn giữ ít nhất bao nhiêu. Ví dụ: gạo tối thiểu một bao chưa mở, dầu ăn tối thiểu một chai dự phòng.
- Ghi ngày mua bằng bút dạ lên mỗi gói, mỗi hộp. Hạn sử dụng in trên bao bì nhỏ và khó đọc; ngày mua viết to thì nhìn là thấy.
- Xếp mới ra sau, cũ ra trước. Siêu thị làm việc này mỗi ngày. Ở nhà, kệ hẹp và sâu vừa một hàng hộp là dễ làm nhất.
- Mở cái cũ nhất trước, không mở cái tiện tay nhất.
- Mua bù khi chạm mức tối thiểu, không đợi hết sạch mới mua.
Sau vài tháng, nhà sẽ tự nhiên có một lớp đệm vài tuần mà không cần "chiến dịch tích trữ" nào. Mỗi đợt đi chợ chỉ khác trước một chút: mua thêm một món đang dưới mức tối thiểu.
Bao nhiêu là đủ: tính theo ngày, không theo thùng
Đơn vị đúng để đo dự trữ là số ngày gia đình sống được không cần đi chợ. Cách tính thô:
| Món | Cách ước lượng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Gạo | Xem nhà mình ăn hết một bao trong bao lâu | Gạo trắng giữ lâu hơn gạo lứt |
| Nước uống | Nhiều cơ quan khẩn cấp gợi ý khoảng 4 lít mỗi người mỗi ngày cho uống và vệ sinh tối thiểu | Trời nóng, có trẻ nhỏ, người ốm thì cần nhiều hơn |
| Đạm | Đồ hộp, trứng, đậu khô, cá khô cho bao nhiêu bữa | Trứng tươi giữ được ít ngày nếu không có tủ lạnh |
| Gia vị | Nước mắm, muối, đường, dầu: thường dư chỉ với một chai, một gói dự phòng | Dầu ăn để lâu dễ ôi, nên xoay nhanh |
| Đồ uống, sữa | Theo thói quen của trẻ, người già | Sữa bột trẻ em phải theo đúng loại bé đang dùng |
Bắt đầu với ba ngày, nâng lên một tuần, rồi hai tuần. Hai tuần là mức nhiều tổ chức khẩn cấp khuyến khích cho hộ gia đình có chỗ chứa. Vượt xa mức đó với nhà phố, chung cư thường không đáng: chi phí chỗ chứa và rủi ro hỏng tăng nhanh hơn lợi ích.
Cất ở đâu trong nhà nóng ẩm
Khí hậu nhiệt đới là kẻ thù lớn nhất của đồ dự trữ. Nhiệt độ cao làm dầu mỡ ôi nhanh hơn, độ ẩm làm đồ khô hút ẩm và mốc, côn trùng như mọt gạo, ngài bột sinh sôi mạnh vào mùa nóng. Vài nguyên tắc:
- Chọn chỗ mát nhất, tối nhất, khô nhất trong nhà: thường là tủ thấp trong phòng có điều hoà hoặc phòng giữa nhà, tránh xa bếp nấu và tường hướng tây.
- Kê cao khỏi sàn, không áp sát tường để tránh hơi ẩm thấm.
- Đựng đồ khô trong hộp kín có nắp gioăng sau khi mở bao. Bao bì giấy, túi nilon mỏng không chặn được mọt và kiến.
- Tách hoá chất tẩy rửa, dầu hoả, xăng ra hẳn khỏi khu thực phẩm.
- Không để nước đóng bình dưới nắng, kể cả nắng qua cửa kính.
Nước: món dễ quên xoay vòng nhất
Nước đóng bình của nhà sản xuất có hạn sử dụng in trên nhãn, thường tính theo tháng hoặc năm. Nước tự đóng từ vòi nên thay định kỳ ngắn hơn nhiều. Bình nhựa để gần xăng dầu, sơn, hoá chất có thể ám mùi. Cách xoay vòng đơn giản: dùng nước dự trữ để nấu ăn, pha trà vào một ngày cố định mỗi tháng, rồi đổ đầy lại.
Nhà có bình nước lọc lớn đặt máy lấy nước thì có sẵn một kho xoay vòng tự nhiên: luôn giữ một bình chưa mở, khi mở bình đó thì đặt mua bình mới.
Những món không nên trữ nhiều
- Đồ ăn gia đình không quen. Lương khô quân dụng, bánh năng lượng lạ vị chỉ nên có một ít.
- Đồ có dầu nhiều như các loại hạt, bột ngũ cốc trộn sẵn, mì chiên: ôi nhanh trong nóng ẩm.
- Thực phẩm đông lạnh vượt sức tủ. Mất điện vài ngày là hỏng cả mẻ. Tủ đông là kho phụ, không phải kho chính.
- Thuốc men tự mua để "phòng thân". Thuốc đang điều trị theo đơn thì hỏi bác sĩ cách giữ dư hợp lý; còn tự tích trữ thuốc kê đơn, kháng sinh là không nên.
Góc nhìn hôm nay: kho nhà là tủ bếp có kỷ luật
Siêu thị, cửa hàng tiện lợi đều sống bằng FIFO; các ngân hàng thực phẩm, bếp ăn từ thiện cũng vậy. Một gia đình học được thói quen này không chỉ có dự trữ cho lúc khó, mà còn bớt hẳn đồ ăn bỏ phí, bớt những lần mua trùng vì quên nhà còn gì.
Việc làm được ngay tối nay: lấy bút dạ, mở tủ bếp, ghi ngày lên mọi gói đồ khô đang có, rồi xếp lại cũ trước mới sau. Mười lăm phút, không tốn đồng nào, và bạn đã bắt đầu một kho dự trữ xoay vòng.
Câu hỏi thường gặp
FIFO trong dự trữ thực phẩm là gì?
FIFO là viết tắt của "first in, first out", nghĩa là món nào mua vào trước thì dùng trước. Trong bếp nhà, nó có nghĩa là xếp đồ mới ra phía sau, đồ cũ ra phía trước, và luôn mở món cũ nhất. Nhờ vậy dự trữ không bị hết hạn.
"Ăn gì trữ nấy" nghĩa là sao?
Là chỉ dự trữ những món gia đình vẫn ăn hằng ngày, không mua thực phẩm lạ chỉ để cất. Vì được ăn thường xuyên, kho dự trữ tự xoay vòng và lúc cần cả nhà cũng ăn quen miệng.
Gia đình nên dự trữ bao nhiêu ngày?
Nên bắt đầu với ba ngày, nâng dần lên khoảng hai tuần nếu nhà có chỗ. Mức này phủ được phần lớn các gián đoạn như mất điện dài ngày, ốm phải ở nhà hay dịch bệnh hạn chế đi lại. Hơn nữa thì chi phí và rủi ro hỏng tăng nhanh.
Nước dự trữ bao lâu phải thay?
Nước đóng bình của nhà sản xuất theo hạn in trên nhãn. Nước tự đóng nên thay định kỳ ngắn, ví dụ mỗi tháng dùng để nấu ăn rồi đổ đầy lại. Bình nước phải để chỗ mát, tránh nắng và xa hoá chất.
Có nên mua lương khô, đồ ăn khẩn cấp loại để được nhiều năm?
Chỉ nên có một ít làm lớp dự phòng cuối. Phần chính của kho nên là thực phẩm gia đình quen ăn và xoay vòng được. Đồ ăn lạ vị thường bị bỏ quên đến hết hạn hoặc lúc cần lại không ai ăn nổi.
