Khi mất điện, hết gas, cách nấu an toàn nhất cho nhà ở thành phố thường là bếp gas mini dùng đúng cách ở nơi thoáng, kết hợp chọn món nấu nhanh và tận dụng đồ không cần nấu. Hai nguy cơ lớn nhất là cháy nổ (nhất là lon gas mini bị nung nóng) và ngộ độc khí CO khi đốt than, củi hoặc chạy máy phát điện trong không gian kín. Khí CO không màu, không mùi, có thể gây tử vong khi đang ngủ.
Khí CO: kẻ giết người không mùi
Carbon monoxide (CO) sinh ra khi nhiên liệu cháy không hết: than, củi, gas, xăng, dầu. Khi hít vào, CO gắn với hồng cầu chặt hơn oxy rất nhiều lần, khiến cơ thể thiếu oxy dù người đó vẫn thở bình thường. Mỗi mùa rét, báo chí Việt Nam lại đưa tin những vụ ngộ độc, có cả tử vong, vì đốt than sưởi trong phòng đóng kín. Các cơ quan y tế như CDC Mỹ cũng ghi nhận số ca ngộ độc CO tăng vọt sau những đợt mất điện lớn, chủ yếu do máy phát điện và bếp đặt sai chỗ.
Dấu hiệu ngộ độc CO
- Đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, mệt lả.
- Lơ mơ, lú lẫn, khó thở, đau ngực.
- Nhiều người cùng phòng có triệu chứng giống nhau, ra ngoài thì đỡ.
- Người đang ngủ, trẻ nhỏ, người say rượu có thể hôn mê mà không kịp nhận ra.
Khi nghi ngộ độc CO
- Tắt nguồn đốt nếu làm được ngay, mở hết cửa.
- Đưa mọi người ra chỗ thoáng khí.
- Gọi 115, kể rõ nghi ngộ độc khí CO. Không tự xử lý tại nhà dù người bệnh có vẻ đỡ.
Bảng so sánh các cách nấu khi không có điện, gas đường ống
| Cách nấu | Dùng ở đâu | Nguy cơ chính | Đánh giá |
|---|---|---|---|
| Bếp gas mini (lon gas) | Nơi thoáng gió, bàn chắc chắn | Nổ lon gas khi bị nung nóng, CO nếu phòng kín | Phù hợp nhất cho căn hộ nếu dùng đúng |
| Bếp từ, nồi cơm điện chạy bằng trạm sạc, pin lưu trữ | Trong nhà | Hao pin rất nhanh vì công suất lớn | An toàn về khí, chỉ hợp nấu ngắn |
| Bếp cồn khô (cồn thể rắn) | Nơi thoáng | Bỏng, cháy nếu đặt gần đồ dễ cháy | Hợp đun nóng nhỏ |
| Bếp cồn lỏng | Nơi thoáng | Ngọn lửa khó thấy, châm thêm cồn khi bếp còn cháy gây bỏng nặng | Nên tránh nếu nhà có trẻ |
| Than, củi, than tổ ong | Chỉ ngoài trời | CO rất cao, cháy lan | Không dùng trong căn hộ, phòng kín, ban công kín |
| Máy phát điện chạy xăng, dầu | Chỉ ngoài trời, xa cửa | CO cực cao, cháy nổ nhiên liệu | Không bao giờ chạy trong nhà, nhà xe kín |
Bếp gas mini: dùng đúng để không nổ
Bếp gas mini là thứ phổ biến nhất trong nhà Việt, và các vụ nổ lon gas mini cũng thường xuyên lên báo, nhiều vụ gây bỏng nặng. Phần lớn rơi vào vài lỗi lặp lại:
- Dùng nồi, chảo, vỉ nướng quá rộng trùm qua khoang chứa lon gas. Nhiệt dội xuống làm lon nóng lên, áp suất tăng và có thể nổ. Chỉ dùng dụng cụ vừa mặt bếp, không dùng khay nướng lớn úp kín.
- Đặt hai bếp sát nhau hoặc đặt bếp gần nguồn nhiệt khác.
- Lắp lon không khớp, gas rò ra rồi bắt lửa. Lắp xong phải nghe kín, không ngửi thấy mùi gas.
- Dùng lon móp, gỉ, lon đã nạp lại không rõ nguồn.
- Cất lon gas dự trữ gần bếp, dưới nắng, trong cốp xe nóng.
Sau khi nấu xong, khoá van, tháo lon ra khỏi bếp rồi đậy nắp lon. Dự trữ lon gas ở mức vừa phải, để chỗ mát, xa nguồn lửa và xa tầm tay trẻ.
Dù là gas, bếp đốt trong phòng kín vẫn tiêu thụ oxy và có thể sinh CO. Luôn mở cửa sổ hoặc nấu ở chỗ có gió lùa.
Than, củi và máy phát: chỉ ngoài trời
Nhiều người nghĩ đặt bếp than ở ban công, cửa sổ mở hé, hay chạy máy phát trong nhà xe để cửa mở là đủ thoáng. Không đủ. Khí CO tích tụ nhanh và lan vào trong nhà qua khe cửa. Hướng dẫn của CDC Mỹ khuyên đặt máy phát điện ở ngoài trời, cách cửa ra vào, cửa sổ và lỗ thông gió ít nhất khoảng 6 mét.
Với chung cư, lời khuyên đơn giản: không đốt than, củi và không chạy máy phát trong căn hộ, ban công hay hành lang. Đa số chung cư cũng cấm việc này trong nội quy phòng cháy chữa cháy. Muốn có điện dự phòng thì dùng nguồn pin lưu trữ, trạm sạc di động.
Nấu ít nhiên liệu nhất: chọn món và mẹo bếp
Khi nhiên liệu có hạn, cách nấu quan trọng không kém loại bếp.
- Nấu ủ (giữ nhiệt): đun sôi nồi cháo, đậu, cơm vài phút rồi tắt bếp, bọc nồi bằng khăn dày, chăn hoặc đặt vào thùng giữ nhiệt. Nhiệt còn lại tự làm chín món trong một hai giờ, tiết kiệm rất nhiều gas.
- Ngâm trước: đậu khô, gạo lứt, miến ngâm nước sạch trước vài giờ sẽ nấu nhanh hơn.
- Đậy nắp, lửa vừa: phần lớn nhiệt thất thoát khi mở nắp và khi lửa liếm ra ngoài đáy nồi.
- Món không cần nấu: bánh mì, đồ hộp ăn liền, trái cây, rau sống rửa bằng nước sạch, sữa, ngũ cốc. Nên có sẵn trong kho dự trữ.
- Nấu một lần, ăn hai bữa nếu thức ăn được để nơi mát và ăn trong ngày.
Đồ trong tủ lạnh khi mất điện
Theo hướng dẫn an toàn thực phẩm của các cơ quan như USDA, tủ lạnh đóng kín thường giữ lạnh được khoảng bốn giờ, tủ đông đầy giữ được khoảng hai ngày nếu không mở cửa. Ăn đồ dễ hỏng trong tủ lạnh trước, đồ đông lạnh sau, đồ khô sau cùng. Thức ăn có mùi lạ, nhớt, đã để lâu ở nhiệt độ phòng thì bỏ.
Chuẩn bị trước khi cần
- Chọn một cách nấu dự phòng phù hợp với nhà mình và dùng thử một lần khi còn điện.
- Giữ vài lon gas mini dự trữ, cất đúng cách, ghi ngày mua.
- Cân nhắc lắp thiết bị báo khí CO nếu nhà có dùng bếp gas, bếp than hoặc máy phát.
- Trang bị bình chữa cháy nhỏ, đặt chỗ dễ lấy và cả nhà biết cách dùng.
- Có sẵn danh sách vài món nấu nhanh, ít nhiên liệu cả nhà thích.
Góc nhìn hôm nay
Thảm hoạ trên phim thường là những thứ lớn lao. Ngoài đời, sau những đợt mất điện dài ngày ở nhiều nước, nhiều ca tử vong lại đến từ những tai nạn rất "nhỏ": một chiếc máy phát đặt sai chỗ, một lò than sưởi trong phòng ngủ. Chuẩn bị tỉnh táo là biết rằng nguy hiểm thật thường nằm ở ngay trong bếp.
Muốn tìm hiểu thêm, đọc hướng dẫn phòng cháy chữa cháy của lực lượng Cảnh sát PCCC và hướng dẫn ngộ độc CO của Bộ Y tế, CDC. Việc làm ngay hôm nay: kiểm tra bếp gas mini trong nhà, xem chiếc nồi hay dùng có trùm qua khoang lon gas không.
Câu hỏi thường gặp
Mất điện nấu ăn bằng gì an toàn nhất trong chung cư?
Bếp gas mini dùng ở nơi thoáng, đúng cách là lựa chọn phổ biến và phù hợp nhất. Bếp từ chạy bằng pin lưu trữ cũng an toàn về khí nhưng hao pin rất nhanh. Tuyệt đối không đốt than, củi hay chạy máy phát điện trong căn hộ, ban công, hành lang.
Vì sao bếp gas mini phát nổ?
Nguyên nhân hay gặp nhất là dùng nồi, chảo, khay nướng quá rộng trùm qua khoang lon gas khiến lon bị nung nóng. Lắp lon không khớp gây rò gas, đặt bếp gần nguồn nhiệt hay dùng lon móp, gỉ cũng là nguyên nhân thường gặp.
Ngộ độc khí CO có dấu hiệu gì?
Đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, mệt lả, lú lẫn, khó thở; nhiều người trong cùng phòng có triệu chứng giống nhau. Khi nghi ngờ, mở cửa, đưa mọi người ra chỗ thoáng và gọi 115 ngay.
Có được đặt máy phát điện ngoài ban công không?
Không nên. Khí thải có CO có thể theo khe cửa vào nhà và tích tụ đến mức nguy hiểm. CDC Mỹ khuyên đặt máy phát ngoài trời, cách cửa và cửa sổ ít nhất khoảng 6 mét, điều mà căn hộ chung cư gần như không làm được.
Đồ trong tủ lạnh giữ được bao lâu khi mất điện?
Theo USDA, tủ lạnh đóng kín giữ lạnh khoảng bốn giờ, tủ đông đầy khoảng hai ngày nếu hạn chế mở cửa. Nên ăn đồ dễ hỏng trước, bỏ những thứ có mùi lạ hoặc đã để lâu ở nhiệt độ phòng.
