Đại hồng thuỷ và vòng kiếp: ý niệm tận thế trong thần thoại các dân tộc

Thần thoại các dân tộc hình dung sự kết thúc của thế giới theo hai kiểu chính: đại hồng thuỷ xoá sạch loài người để một số ít sống sót làm lại từ đầu, và vòng kiếp, nơi thế giới sinh ra, suy tàn, tan rã rồi tái sinh theo chu kỳ không dứt. Truyện lụt lớn có mặt từ Lưỡng Hà, Ấn Độ, Hy Lạp tới các dân tộc ở Việt Nam. Với nhiều nền văn hoá, "tận thế" không phải điểm cuối mà là một khúc quanh của vòng tuần hoàn.

Truyện lụt lớn: một mô-típ có mặt khắp nơi

Các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian xếp truyện đại hồng thuỷ vào nhóm mô-típ phổ biến nhất của nhân loại. Cấu trúc thường gặp: thần linh (hoặc tự nhiên) nổi giận hay muốn làm mới thế gian; một người hoặc một cặp được báo trước; họ trú trong một vật nổi (thuyền, rương, quả bầu, trống); nước rút; họ trở thành tổ tiên của loài người mới.

Lưỡng Hà: Ziusudra, Atrahasis, Utnapishtim

Những văn bản cổ nhất còn lại có kể truyện lụt lớn đến từ Lưỡng Hà, vùng đất giữa hai sông Tigris và Euphrates (nay thuộc Iraq). Các phiên bản Sumer kể về vua Ziusudra; sử thi Atrahasis bằng tiếng Akkad, có bản chép được xác định khoảng thế kỷ 18 trước Công nguyên, kể việc các thần gửi lụt vì loài người quá ồn ào và đông đúc. Nổi tiếng nhất là phiên bản trong Sử thi Gilgamesh, nơi Utnapishtim kể lại cho Gilgamesh chuyện mình được thần báo trước, đóng thuyền lớn, chở theo gia đình và muông thú, rồi thả chim đi tìm đất khô khi nước rút.

Tấm bảng đất sét chứa đoạn truyện lụt của Gilgamesh được học giả George Smith dịch và công bố ở London năm 1872, gây chấn động vì những điểm tương đồng với câu chuyện về ông Noah trong sách Sáng Thế. Từ đó, giới nghiên cứu bàn nhiều về mối liên hệ giữa các truyền thống văn bản vùng Cận Đông cổ đại.

Ấn Độ: Manu và con cá

Trong văn học Ấn Độ cổ, từ Shatapatha Brahmana đến các bộ Purana về sau, có truyện Manu cứu một con cá nhỏ. Con cá lớn dần, báo trước trận lụt và kéo thuyền của Manu tới nơi an toàn. Trong các bản về sau, con cá được đồng nhất với Matsya, một hoá thân của thần Vishnu. Manu trở thành thuỷ tổ của loài người.

Hy Lạp: Deucalion và Pyrrha

Thần thoại Hy Lạp kể Zeus gửi lụt trừng phạt loài người. Deucalion và vợ là Pyrrha trú trong một chiếc rương, trôi tới núi. Khi nước rút, họ ném đá qua vai, đá hoá thành người, làm nên nhân loại mới.

Trung Hoa: trị thuỷ thay vì chạy lụt

Truyền thuyết Trung Hoa có một nét khác: thay vì trốn lụt, con người đi trị lụt. Cổn đắp đê ngăn nước nhưng thất bại; con ông là Vũ (Đại Vũ) khơi dòng cho nước chảy ra biển, trị được lụt sau nhiều năm, rồi được coi là người lập nên nhà Hạ. Trận lụt ở đây không phải lời phán xét mà là thử thách để con người vượt qua bằng sức lao động và trí khôn.

Ở Việt Nam: quả bầu, cái trống và hai anh em

Nhiều dân tộc ở Việt Nam và Đông Nam Á có truyện lụt lớn với mô-típ riêng: sau trận nước dâng, chỉ còn hai anh em sống sót vì trốn trong một cái trống hoặc quả bầu lớn. Họ trở thành vợ chồng, sinh ra quả bầu (hoặc khối thịt), từ đó các dân tộc anh em ra đời. Những truyện này gặp ở người Khơ Mú, Thái, Mường và nhiều dân tộc khác, với chi tiết khác nhau tuỳ vùng. Truyện "quả bầu mẹ" giải thích nguồn gốc chung của nhiều dân tộc, và qua đó nói về tình anh em giữa họ.

Sử thi Mường Đẻ đất đẻ nước kể chuyện trời đất buổi hỗn mang, muôn loài và con người lần lượt ra đời, cho thấy người Mường cũng có hẳn một bộ truyện về khởi nguyên thế giới. Còn truyền thuyết Sơn Tinh – Thuỷ Tinh của người Việt kể về cuộc chiến với lũ lụt hằng năm, gần với trải nghiệm trị thuỷ đồng bằng sông Hồng hơn là một trận lụt tận thế.

Vòng kiếp: thế giới sinh ra rồi tan đi

Không phải nền văn hoá nào cũng hình dung thời gian là một đường thẳng có điểm kết thúc. Nhiều truyền thống coi thời gian là vòng tròn.

• Ấn Độ giáo mô tả bốn thời đại (yuga) nối tiếp: Satya, Treta, Dvapara và Kali, mỗi thời sau suy thoái hơn thời trước, rồi thế giới tan và bắt đầu lại. Các chu kỳ lớn hơn (kalpa) kéo dài hàng tỷ năm theo cách tính truyền thống.
• Phật giáo cũng nói tới các kiếp (kalpa) với giai đoạn thành, trụ, hoại, không của thế giới, nhấn mạnh tính vô thường hơn là một ngày kết thúc cụ thể.
• Người Aztec tin rằng thế giới đã trải qua bốn "Mặt Trời", mỗi thời kỳ kết thúc bằng một thảm hoạ khác nhau; thời hiện tại là Mặt Trời thứ năm.
• Triết học Khắc kỷ ở Hy Lạp cổ đại có ý niệm vũ trụ định kỳ bùng cháy (ekpyrosis) rồi tái tạo.
• Plato, trong đối thoại Timaeus, để một tu sĩ Ai Cập nói với người Hy Lạp rằng loài người đã nhiều lần bị lụt và lửa tàn phá, và người Hy Lạp "như trẻ con" vì mỗi lần như vậy lại quên hết quá khứ.

Thần thoại Bắc Âu cũng có Ragnarök, trận chiến cuối cùng của các vị thần, sau đó một thế giới mới xanh tươi trồi lên từ biển; đây là chủ đề lớn đáng có bài riêng.

Bảng so sánh một số câu chuyện

Vì sao truyện lụt có mặt khắp nơi

Có nhiều cách giải thích, và các nhà nghiên cứu chưa thống nhất:

• Lũ lụt là thảm hoạ phổ biến nhất của các nền văn minh sông nước. Nông nghiệp sớm phát triển bên những dòng sông lớn: Tigris, Euphrates, Nile, Hằng, Hoàng Hà, sông Hồng. Lũ lớn là trải nghiệm có thật, được nhớ và kể lại qua nhiều thế hệ.
• Mực nước biển dâng sau kỷ băng hà cuối. Khoảng 20.000 tới 7.000 năm trước, nước biển dâng khoảng 120 mét, nhấn chìm những vùng đồng bằng ven biển rộng lớn, kể cả thềm lục địa Sunda ở Đông Nam Á. Một số học giả cho rằng ký ức này có thể còn đọng lại trong truyện kể, nhưng rất khó chứng minh.
• Những trận lụt cụ thể. Khi khai quật thành Ur ở Lưỡng Hà cuối thập niên 1920, nhà khảo cổ Leonard Woolley tìm thấy lớp phù sa dày và cho đó là dấu vết trận lụt trong truyện. Về sau, các nhà khảo cổ chỉ ra đó là lụt cục bộ, các thành khác không có lớp tương tự cùng thời. Giả thuyết "đại hồng thuỷ Biển Đen" được đưa ra cuối thập niên 1990 cũng vẫn còn tranh cãi.
• Mô-típ lan truyền qua giao lưu. Một số truyện giống nhau vì các nền văn hoá trao đổi với nhau qua buôn bán, di cư.
• Ý nghĩa biểu tượng. Nước vừa huỷ diệt vừa làm sạch, vừa là cái chết vừa là sự sống. Truyện lụt là cách con người nói về khởi đầu mới.

Điều quan trọng là không có bằng chứng địa chất về một trận lụt cùng lúc phủ toàn bộ Trái Đất trong thời kỳ có loài người. Các truyện lụt là những ký ức, biểu tượng và bài học văn hoá, mỗi truyện có giá trị riêng trong truyền thống của nó.

Đọc thần thoại tận thế như thế nào

Thần thoại không phải dự báo. Những câu chuyện này trả lời câu hỏi của người xưa về nguồn gốc loài người, về đạo đức, về quan hệ giữa con người và tự nhiên. Đọc chúng với sự tôn trọng, như di sản văn hoá của những cộng đồng đã kể chúng, sẽ thấy nhiều điều đáng nghĩ hơn là đọc như lời báo trước.

Một điều chung đáng chú ý: hầu hết truyện lụt lớn đều kết thúc bằng sự bắt đầu lại, không phải sự trống rỗng. Người sống sót trồng trọt, sinh con, dựng làng. Truyện vòng kiếp còn nói rõ hơn: mọi kết thúc là mầm của khởi đầu.

Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm ở đâu

• Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội) trưng bày văn hoá của 54 dân tộc, nơi có thể tìm hiểu thêm truyện kể và nghi lễ gắn với nước.
• Đọc sử thi: Sử thi Gilgamesh đã có bản dịch tiếng Việt; Đẻ đất đẻ nước được sưu tầm, xuất bản trong các tuyển tập văn học dân gian Mường.
• Bảo tàng Anh (British Museum) ở London lưu giữ tấm bảng đất sét có đoạn truyện lụt của Gilgamesh, có thể xem ảnh trên trang của bảo tàng.
• Kể cho trẻ: truyện quả bầu là cách hay để nói với con về nguồn gốc chung và tình đoàn kết giữa các dân tộc.