Phòng thủ dân sự là toàn bộ hệ thống giúp người dân được cảnh báo kịp thời và có chỗ an toàn khi gặp mối nguy lớn: thiên tai, sự cố hoá chất, vỡ đập, cháy lớn. Ở nhiều nước, nó gồm còi báo động được thử định kỳ, tin nhắn cảnh báo gửi thẳng tới điện thoại, và nơi trú ẩn công cộng được quy định trong luật xây dựng. Thuỵ Sĩ, Phần Lan, Nhật Bản, Đức, Hà Lan là những ví dụ hay được nhắc vì họ công bố công khai cách tổ chức và tổ chức diễn tập thường xuyên.
Còi báo động: âm thanh cũ, vẫn chưa lỗi thời
Trong thời điện thoại thông minh, còi báo động tưởng như đồ cổ. Nhưng còi có một ưu thế: nó đánh thức người đang ngủ, người không mang điện thoại, người già không dùng ứng dụng, và nó vẫn kêu khi mạng di động nghẽn. Vì vậy nhiều nước giữ hệ thống còi song song với tin nhắn điện thoại.
Thử còi định kỳ ở một số nước
| Nước | Cách thử | Mục đích |
|---|---|---|
| Thuỵ Sĩ | Thử còi toàn quốc mỗi năm một lần, vào thứ Tư đầu tiên của tháng Hai | Kiểm tra hàng nghìn còi cố định và di động, có cả tín hiệu riêng cho vùng hạ lưu đập nước |
| Hà Lan | Thử còi vào trưa thứ Hai đầu tiên mỗi tháng | Người dân quen âm thanh, biết đó là thử |
| Phần Lan | Thử tín hiệu báo động chung vào trưa thứ Hai đầu tiên mỗi tháng | Kiểm tra hệ thống và nhắc người dân nhận biết tín hiệu |
| Đức | "Ngày cảnh báo" toàn quốc, lần đầu năm 2020 | Thử cùng lúc còi, ứng dụng, tin nhắn điện thoại; lần đầu bộc lộ nhiều trục trặc và được cải thiện ở các lần sau |
| Nhật Bản | Hệ thống loa phát thanh cộng đồng ở nhiều địa phương phát nhạc vào buổi chiều mỗi ngày | Vừa báo giờ cho trẻ về nhà, vừa kiểm tra loa hoạt động |
Ý nghĩa của tín hiệu còi khác nhau giữa các nước, thậm chí giữa các vùng. Thường có tín hiệu "báo động chung" (âm lên xuống), tín hiệu "hết nguy hiểm" (âm đều), và ở một số nơi có tín hiệu riêng cho lũ do vỡ đập. Người sống hoặc du lịch ở nước ngoài nên đọc hướng dẫn của địa phương đó.
Tin nhắn cảnh báo trên điện thoại
Thế hệ cảnh báo mới dựa vào công nghệ phát quảng bá trên mạng di động (cell broadcast): một tin nhắn được gửi tới mọi điện thoại trong vùng phủ sóng của các trạm phát nhất định, không cần biết số điện thoại, không làm nghẽn mạng như gửi tin nhắn thường. Mỹ có hệ thống Wireless Emergency Alerts, Liên minh châu Âu yêu cầu các nước thành viên có hệ thống cảnh báo công cộng qua điện thoại, Hà Lan có NL-Alert, Nhật Bản có hệ thống J-Alert và cảnh báo sớm động đất của Cơ quan Khí tượng Nhật Bản.
Ở Việt Nam, người dân được nhận tin nhắn cảnh báo thiên tai qua nhà mạng, thông báo trên truyền hình, phát thanh và hệ thống loa truyền thanh cơ sở ở xã, phường. Điều nên làm: đừng tắt các thông báo khẩn cấp trên điện thoại, và biết đài phát thanh, kênh chính thức của địa phương mình.
Nơi trú ẩn công cộng: không chỉ là hầm
Thuỵ Sĩ
Từ đầu thập niên 1960, luật Thuỵ Sĩ yêu cầu bảo đảm chỗ trú ẩn cho người dân. Nhà mới xây phải có phòng trú ẩn hoặc chủ nhà đóng góp cho nơi trú ẩn công cộng của địa phương. Kết quả là Thuỵ Sĩ thường được nhắc đến như nước có chỗ trú ẩn cho gần như toàn bộ dân số. Trong thời bình, phần lớn các phòng này làm kho, hầm chứa đồ.
Phần Lan
Phần Lan có hàng chục nghìn nơi trú ẩn dân sự, đủ chỗ cho phần lớn dân số theo số liệu chính thức. Điều đáng học là cách họ dùng trong thời bình: ở thủ đô Helsinki, nhiều hầm đào trong đá được dùng làm bãi đỗ xe, sân thể thao, hồ bơi, khu vui chơi cho trẻ. Chúng phải chuyển đổi được thành nơi trú ẩn trong thời gian luật định.
Nhật Bản
Nhật Bản tập trung vào nơi sơ tán theo từng loại thiên tai: toà nhà sơ tán sóng thần ở vùng ven biển, trường học làm điểm sơ tán, công viên rộng làm nơi tập trung sau động đất. Biển chỉ dẫn ghi rõ nơi đó dùng được cho loại thiên tai nào.
Điểm chung của ba nước: nơi trú ẩn được ghi trên bản đồ công khai, người dân biết điểm gần nhà mình, và cơ sở vật chất được dùng hằng ngày thay vì bỏ không.
"Ở yên trong nhà": một hình thức trú ẩn ít người biết
Không phải lúc nào cũng cần đi đâu. Với một số sự cố như rò rỉ hoá chất công nghiệp, cháy lớn gây khói độc, khuyến cáo phổ biến của các cơ quan khẩn cấp là ở yên trong nhà (shelter in place):
- Vào trong nhà, đóng cửa ra vào, cửa sổ.
- Tắt quạt hút, tắt điều hoà loại lấy gió từ ngoài vào.
- Chọn một phòng ở giữa nhà, ít cửa sổ.
- Theo dõi đài, truyền hình, tin nhắn chính thức cho đến khi có thông báo an toàn.
Ngược lại, khi có lệnh sơ tán thì phải đi ngay, theo tuyến được hướng dẫn. Biết phân biệt hai loại chỉ dẫn này là kỹ năng phòng thủ dân sự quan trọng nhất của người dân.
Người dân học được gì từ các hệ thống này
- Biết kênh cảnh báo của nơi mình sống: loa phường, tin nhắn nhà mạng, kênh truyền hình, trang chính thức của chính quyền địa phương.
- Bật thông báo khẩn cấp trên điện thoại cho cả nhà, nhất là người già.
- Biết điểm sơ tán gần nhà nếu địa phương đã công bố, thường là trường học, nhà văn hoá, trụ sở uỷ ban.
- Ở chung cư: biết vị trí chuông báo cháy, lối thoát hiểm, điểm tập kết của toà nhà; tham gia diễn tập khi ban quản lý tổ chức.
- Khi đi nước ngoài: đọc nhanh hướng dẫn khẩn cấp của nơi đến, nhất là các nước hay có động đất.
Góc nhìn hôm nay
Phòng thủ dân sự không phải là chuyện của thời chiến hay phim tận thế. Ở những nước làm tốt, nó là một phần đời sống thường ngày: tiếng còi thử mỗi tháng, bãi đỗ xe dưới lòng đá, bản nhạc loa phường lúc chiều tà. Nhờ quen thuộc, người dân không hoảng khi nghe tín hiệu thật.
Muốn tìm hiểu thêm, trang của Cơ quan Bảo vệ dân sự Thuỵ Sĩ, Bộ Nội vụ Phần Lan, Cơ quan Khí tượng Nhật Bản và FEMA đều có tài liệu tiếng Anh công khai. Việc làm ngay: mở cài đặt điện thoại, kiểm tra mục cảnh báo khẩn cấp đang bật, rồi làm giúp bố mẹ.
Câu hỏi thường gặp
Phòng thủ dân sự là gì?
Phòng thủ dân sự là hệ thống bảo vệ người dân trước các mối nguy lớn như thiên tai, sự cố hoá chất, vỡ đập, cháy lớn. Nó gồm cảnh báo sớm qua còi, loa, tin nhắn điện thoại, nơi trú ẩn và sơ tán, cùng việc huấn luyện, diễn tập cho người dân.
Vì sao nhiều nước vẫn thử còi báo động định kỳ?
Còi đánh thức được người đang ngủ, người không dùng điện thoại và vẫn hoạt động khi mạng di động nghẽn. Thử định kỳ giúp kiểm tra thiết bị và giúp người dân quen tín hiệu, không hoảng hốt khi nghe.
Thuỵ Sĩ có hầm trú ẩn cho mọi người dân không?
Từ đầu thập niên 1960, luật Thuỵ Sĩ yêu cầu bảo đảm chỗ trú ẩn cho người dân, nhà mới xây phải có phòng trú ẩn hoặc góp vào nơi trú ẩn công cộng. Thuỵ Sĩ thường được nhắc là nước có chỗ trú ẩn cho gần như toàn bộ dân số; thời bình các phòng này chủ yếu làm kho.
"Ở yên trong nhà" khi có sự cố là làm gì?
Là vào trong nhà, đóng cửa, tắt quạt hút và điều hoà lấy gió ngoài, chọn phòng ở giữa nhà và theo dõi thông báo chính thức. Đây là khuyến cáo thường gặp khi có rò rỉ hoá chất hoặc khói độc, khác với lệnh sơ tán phải đi ngay.
Ở Việt Nam nhận cảnh báo khẩn cấp qua đâu?
Qua tin nhắn cảnh báo thiên tai của nhà mạng, truyền hình, phát thanh và hệ thống loa truyền thanh cơ sở ở xã, phường. Nên giữ bật thông báo khẩn cấp trên điện thoại và theo dõi kênh chính thức của chính quyền địa phương.
