Nhật Bản chìm (1973): thảm hoạ địa chất trong văn học của Komatsu Sakyō

Nihon Chinbotsu (Nhật Bản chìm, 1973) của Komatsu Sakyō là tiểu thuyết khoa học viễn tưởng về việc quần đảo Nhật Bản bị kéo xuống đáy biển do biến động sâu trong lòng Trái Đất, buộc cả dân tộc phải rời bỏ quê hương. Cuốn sách bán hàng triệu bản ngay khi ra mắt, được chuyển thể thành phim cùng năm, và trở thành tác phẩm thảm hoạ địa chất nổi tiếng nhất của văn học Nhật. Điều làm nó sống lâu không phải cảnh động đất, mà là câu hỏi: một dân tộc là gì khi không còn đất để đứng.

Nhật Bản chìm kể chuyện gì

Onodera Toshio là phi công tàu lặn biển sâu. Trong một chuyến lặn khảo sát rãnh biển gần Nhật Bản, anh cùng nhà địa vật lý lập dị Tadokoro Yūsuke phát hiện những dấu hiệu bất thường dưới đáy biển: đáy biển sụt, dòng bùn lạ, những thay đổi không khớp với bất kỳ mô hình nào. Tadokoro dần đi tới một kết luận không ai muốn nghe: do biến đổi trong lớp manti bên dưới, toàn bộ quần đảo sẽ chìm xuống biển — không phải trong hàng vạn năm, mà chỉ trong thời gian rất ngắn.

Chính phủ bí mật lập một nhóm dự án để kiểm chứng và lên kế hoạch. Trong khi đó, động đất lớn đánh vào Tokyo, núi lửa thức giấc, các đảo nhỏ biến mất. Khi sự thật được công bố, câu hỏi trở thành: làm sao đưa hơn một trăm triệu người ra nước ngoài, và nước nào sẽ nhận họ.

Song song là chuyện tình giữa Onodera và Reiko, một cô gái anh gặp trước khi mọi thứ bắt đầu — một sợi chỉ cá nhân giữa thảm hoạ của cả quốc gia.

Komatsu Sakyō: một trong "ba trụ cột" khoa học viễn tưởng Nhật

Komatsu Sakyō (1931–2011) thường được xếp cùng Hoshi Shin'ichi và Tsutsui Yasutaka là những tên tuổi lớn của khoa học viễn tưởng Nhật Bản nửa sau thế kỷ 20. Ông học văn học Ý ở Đại học Kyoto, làm báo, viết kịch bản trước khi chuyên tâm viết tiểu thuyết.

Trước Nhật Bản chìm, ông đã viết Fukkatsu no Hi (Ngày hồi sinh, 1964) về một loại virus lan ra toàn cầu, sau này thành phim Virus (1980). Ông dành nhiều năm để viết Nhật Bản chìm, đọc tài liệu địa chất, hải dương học và tham khảo các nhà khoa học.

Vì sao năm 1973 lại là thời điểm của cuốn sách

Khoa học địa chất mới

Thuyết kiến tạo mảng — ý tưởng vỏ Trái Đất chia thành những mảng lớn trôi chậm, va vào nhau, chui xuống dưới nhau — chỉ được giới khoa học chấp nhận rộng rãi vào cuối thập niên 1960. Nhật Bản nằm đúng chỗ nhiều mảng gặp nhau, nên những khám phá ấy đặc biệt gần gũi. Komatsu lấy kiến thức mới nhất thời đó làm nền, rồi đẩy nó tới mức cực đoan.

Một xã hội đang bất an

Nhật Bản đầu thập niên 1970 vừa trải qua giai đoạn tăng trưởng thần tốc, đi kèm ô nhiễm công nghiệp và đô thị hoá chóng mặt. Cuối năm 1973, cú sốc dầu mỏ làm cả nước giật mình vì sự phụ thuộc vào nguồn năng lượng bên ngoài. Một cuốn sách hỏi "nếu mất tất cả thì sao" rơi đúng vào tâm trạng ấy.

Truyền thống sống chung với thiên tai

Nhật Bản có lịch sử dài với động đất, sóng thần và núi lửa. Trận động đất lớn Kantō năm 1923 tàn phá Tokyo và Yokohama vẫn còn trong ký ức nhiều thế hệ; ngày 1/9 hằng năm được chọn làm Ngày Phòng chống Thiên tai để tưởng nhớ. Người đọc Nhật hiểu nỗi sợ trong sách không phải từ tưởng tượng.

Câu hỏi cốt lõi: dân tộc không còn quê hương

Phần mạnh nhất của Nhật Bản chìm không phải cảnh thảm hoạ mà là những trang về chính trị và ngoại giao: các nhà lãnh đạo thương lượng với các nước để xin nhận người tị nạn, tranh luận nên di cư thành từng nhóm hay phân tán, nên cứu ai trước. Một nhân vật già gợi ý rằng có lẽ một phần người Nhật nên ở lại chìm cùng đất nước — một ý tưởng gây tranh cãi, được sách đặt ra để người đọc tự suy nghĩ.

Komatsu buộc độc giả Nhật — một dân tộc sống trên quần đảo của mình suốt lịch sử — tưởng tượng mình thành người tha hương. Khi đó, văn hoá, ngôn ngữ, ký ức có còn giữ được không? Người Nhật có thể sống như các cộng đồng di dân khác trên thế giới không? Đó là những câu hỏi vượt xa một cuốn tiểu thuyết thảm hoạ.

Khoa học thật: Nhật Bản có chìm không

Không. Không có cơ chế địa chất nào được biết có thể kéo cả một quần đảo xuống biển trong vài năm. Kịch bản trong sách là sự phóng đại có chủ ý của tác giả để kể chuyện.

Nhưng những hiện tượng nhỏ hơn là có thật. Nhật Bản nằm trên ranh giới của nhiều mảng kiến tạo và hứng chịu một tỷ lệ đáng kể các trận động đất mạnh của thế giới. Trong trận động đất Tōhoku ngày 11/3/2011, một số đoạn bờ biển đông bắc Nhật Bản bị sụt xuống tới khoảng một mét, khiến nước biển vào sâu hơn trước. Đất có thể nâng lên hay hạ xuống theo từng trận động đất, nhưng ở quy mô mét, không phải cả quần đảo.

Điều Nhật Bản ngoài đời làm được là chuẩn bị: quy chuẩn xây dựng chống động đất nghiêm ngặt, hệ thống cảnh báo sớm, diễn tập thường xuyên ở trường học và nơi làm việc. Đó là mặt tích cực của việc sống cùng nguy cơ — không chìm vào sợ hãi mà biến nó thành thói quen chuẩn bị.

Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu Nhật Bản chìm thế nào

• Bản dịch. Tiểu thuyết có bản dịch tiếng Anh rút gọn với tên Japan Sinks. Bản tiếng Việt chưa phổ biến; người đọc tiếng Nhật nên tìm bản gốc.
• Xem phim trước nếu khó tìm sách. Phim 1973 giữ được tinh thần u uất của sách; loạt hoạt hình 2020 kể lại theo góc một gia đình bình thường, phù hợp người xem trẻ hơn, dù có nhiều cảnh mất mát.
• Đọc truyện nhại của Tsutsui. Mọi nơi trừ Nhật Bản đều chìm đảo ngược tình thế một cách châm biếm: người cả thế giới đổ về Nhật. Đọc hai tác phẩm cạnh nhau rất thú vị.
• Tìm hiểu văn hoá phòng chống thiên tai Nhật Bản. Các tài liệu hướng dẫn phòng chống động đất của chính quyền Tokyo có bản tiếng Anh, là ví dụ về cách một xã hội chuẩn bị bình tĩnh trước nguy cơ thật.