The Day of the Triffids (Ngày của loài Triffid, 1951) của nhà văn Anh John Wyndham kể về một đêm mưa sao băng màu xanh lục khiến gần như toàn bộ người xem bị mù, đúng lúc loài cây ăn thịt biết đi tên triffid — vốn được trồng để lấy dầu — thoát khỏi các trang trại. Cuốn sách là hình mẫu của "tận thế kiểu Anh": thảm hoạ được kể bằng giọng bình thản, lịch sự của một người trung lưu, tập trung vào câu hỏi xã hội nên dựng lại thế nào. Mở đầu nổi tiếng của nó — nhân vật tỉnh dậy trong bệnh viện vắng tanh — được bắt chước tới tận các phim xác sống thế kỷ 21.
Ngày của loài Triffid kể chuyện gì
Bill Masen là nhà sinh vật học làm việc với triffid. Một lần bị cây quất gai độc vào mặt, anh phải nằm viện, mắt băng kín. Đêm đó, cả nước Anh — và có vẻ cả thế giới — ra ngoài ngắm một trận mưa sao băng xanh lục rực rỡ chưa từng thấy. Sáng hôm sau, Bill tự tháo băng, bước ra hành lang bệnh viện và thấy một London im lặng lạ thường. Những người đã ngắm sao băng đều mù.
Triffid là loài cây cao, có ba "chân" rễ để lê bước, một ngòi gai độc đủ giết người, và ăn thịt rữa. Trước thảm hoạ, chúng được trồng hàng loạt để lấy dầu quý, gai được cắt định kỳ. Giờ đây, không còn ai canh giữ, còn con người thì không nhìn thấy, triffid trở thành kẻ săn mồi.
Bill gặp Josella Playton, một cô gái cũng còn nhìn thấy. Hai người đi qua một London đang tan rã, chạm trán những nhóm người sống sót với những ý tưởng rất khác nhau về cách tổ chức thế giới mới, rồi rời thành phố về vùng nông thôn.
John Wyndham: người viết tận thế lịch sự
John Wyndham (1903–1969) viết truyện khoa học viễn tưởng cho tạp chí từ thập niên 1930 dưới nhiều bút danh, nhưng chỉ thành danh khi The Day of the Triffids ra đời năm 1951. Thập niên 1950 trở thành thập niên của ông, với hàng loạt tác phẩm về những biến cố đe doạ nước Anh:
| Năm | Tác phẩm | Mối đe doạ |
|---|---|---|
| 1951 | The Day of the Triffids | Mù hàng loạt và cây ăn thịt |
| 1953 | The Kraken Wakes | Sinh vật lạ dưới đáy biển, nước biển dâng |
| 1955 | The Chrysalids | Xã hội sau thảm hoạ bài trừ người "khác thường" |
| 1957 | The Midwich Cuckoos | Những đứa trẻ bí ẩn sinh ra cùng lúc trong một ngôi làng |
The Midwich Cuckoos được chuyển thành phim Village of the Damned năm 1960. The Chrysalids nhiều năm nằm trong danh sách đọc của trường học ở Anh và một số nước nói tiếng Anh.
"Cosy catastrophe": lời chê thành thuật ngữ
Năm 1973, nhà văn Brian Aldiss viết một cuốn lịch sử khoa học viễn tưởng và gọi kiểu tiểu thuyết của Wyndham là "cosy catastrophe" — thảm hoạ ấm cúng. Ông chê rằng trong những cuốn sách này, thế giới sụp đổ nhưng nhân vật chính, thường là đàn ông trung lưu, vẫn có nhà đẹp, đồ ăn ngon, một người phụ nữ bên cạnh và cơ hội dựng lại xã hội theo ý mình. Thảm hoạ dọn đường cho họ chứ không thật sự đe doạ họ.
Lời chê ấy có phần đúng: Bill và Josella lấy xe tải, chọn đồ trong cửa hàng, ở trong căn hộ sang trọng. Nhưng người bênh vực Wyndham chỉ ra rằng cuốn sách cũng có những trang rất u tối: người mù lạc giữa phố, những nhóm người bị trói buộc vào nhau, những quyết định không có lựa chọn tốt. Sự "ấm cúng" có thể là một lớp mặt nạ để những câu hỏi khó lọt qua dễ hơn.
Những câu hỏi khó mà cuốn sách đặt ra
Ai được cứu?
Ở London, Bill gặp một nhóm người sáng mắt dự định rời thành phố, chỉ mang theo những người nhìn thấy, chọn phụ nữ có thể sinh con, để dựng lại xã hội. Một nhóm khác buộc những người sáng mắt phải dẫn đường và kiếm ăn cho từng nhóm người mù. Cả hai đều có lý lẽ, cả hai đều tàn nhẫn theo cách riêng. Wyndham không cho câu trả lời dễ.
Đạo đức cũ còn đúng không?
Nhiều nhân vật tranh luận rằng luật lệ, phong tục cũ được làm ra cho một thế giới đã chết, nên cần luật mới. Những người khác cho rằng bỏ đạo đức cũ là mất luôn cái làm mình thành người. Cuộc tranh luận này đi xuyên suốt cuốn sách.
Con người tự gây ra tai hoạ
Triffid không tự nhiên xuất hiện. Sách gợi ý chúng được tạo ra từ những thí nghiệm sinh học bí mật, rồi được các công ty trồng đại trà vì lợi nhuận. Còn trận mưa sao băng, Bill về sau tự hỏi liệu nó có thật là hiện tượng tự nhiên. Thông điệp ngầm: tai hoạ lớn nhất thường đến từ thứ chính con người tạo ra và tưởng mình kiểm soát được. Đây là suy đoán của nhân vật trong truyện, không phải gợi ý về sự kiện có thật nào.
Kết thúc (tiết lộ nội dung)
Bill, Josella và một nhóm nhỏ sống nhiều năm ở một trang trại tại vùng Sussex, bao quanh bằng hàng rào chống triffid, trong khi cây ngày càng đông. Cuối cùng, một chính quyền quân sự kiểu độc đoán tìm tới và muốn trưng dụng họ. Nhóm của Bill bỏ trang trại, tới đảo Wight, nơi một cộng đồng khác đã dọn sạch triffid và đang tìm cách giành lại đất liền. Cuốn sách kết thúc mở, với hy vọng nhưng không có chiến thắng.
Ảnh hưởng tới văn hoá đại chúng
- Cảnh tỉnh dậy trong bệnh viện. Phim 28 Days Later (2002) mở đầu bằng cảnh nhân vật chính tỉnh dậy trong bệnh viện London vắng tanh — một sự gợi nhắc rõ ràng tới Wyndham. Truyện tranh và loạt phim The Walking Dead cũng mở đầu theo cách tương tự.
- Chuyển thể. Phim điện ảnh năm 1962, loạt phim truyền hình BBC năm 1981 và một bản truyền hình khác năm 2009.
- Chữ "triffid". Trong tiếng Anh, chữ này đôi khi được dùng đùa để gọi những loài cây mọc nhanh, khó kiểm soát.
Góc nhìn hôm nay: đọc Wyndham thế nào
- Đọc như một cuốn sách của thời đại. Nước Anh đầu thập niên 1950 vẫn còn khẩu phần hàng hoá, xã hội phân tầng rõ, quan niệm về giới khác hẳn ngày nay. Một số đoạn về phụ nữ sẽ thấy lỗi thời; đó là một phần của bức tranh lịch sử.
- Để ý giọng kể. Bill kể chuyện như một người Anh điềm tĩnh, hơi khô hài. Chính sự bình thản ấy làm những cảnh rùng rợn càng lạnh gáy.
- Phù hợp ai. Ít bạo lực trực tiếp hơn The Road hay Mù loà; phù hợp với thiếu niên lớn và người lớn mới làm quen thể loại.
- Đọc tiếp. Nếu thích, đọc The Chrysalids — ngắn, dễ đọc, đặt câu hỏi về việc xã hội đối xử với người khác biệt.
- Đọc cặp. Đặt cạnh Mù loà của Saramago: cùng giả định cả xã hội bị mù, hai cách kể rất khác nhau — một bên lịch sự kiểu Anh, một bên trần trụi kiểu ngụ ngôn.
Câu hỏi thường gặp
Triffid là gì?
Triffid là loài cây hư cấu trong tiểu thuyết của John Wyndham: cao, lê bước được bằng ba chân rễ, có ngòi gai độc đủ giết người và ăn thịt. Trong truyện, chúng được trồng hàng loạt để lấy dầu trước khi thoát khỏi kiểm soát.
The Day of the Triffids ra năm nào?
Tiểu thuyết ra mắt năm 1951. Đây là cuốn sách đưa John Wyndham thành danh và mở đầu loạt tiểu thuyết thảm hoạ nổi tiếng của ông trong thập niên 1950.
"Cosy catastrophe" nghĩa là gì?
Đây là thuật ngữ nhà văn Brian Aldiss dùng năm 1973 để chê kiểu tiểu thuyết tận thế Anh, nơi nhân vật chính sống khá dễ chịu giữa thế giới sụp đổ. Thuật ngữ thường gắn với Wyndham, dù nhiều người cho rằng sách của ông u tối hơn lời chê ấy.
Ngày của loài Triffid có liên quan gì tới 28 Days Later?
Phim 28 Days Later (2002) mở đầu bằng cảnh nhân vật chính tỉnh dậy một mình trong bệnh viện London vắng tanh, rất giống mở đầu tiểu thuyết của Wyndham. Đây được xem là sự gợi nhắc có chủ ý.
Có phim Ngày của loài Triffid không?
Có. Câu chuyện được chuyển thể thành phim điện ảnh năm 1962, loạt phim truyền hình BBC năm 1981 và một bản truyền hình khác năm 2009. Bản BBC 1981 thường được khen là trung thành với sách nhất.
