Những kỹ năng đáng học nhất để chuẩn bị cho gián đoạn lớn là bơi, sơ cứu cơ bản, dùng bình chữa cháy và ngắt điện – nước – gas trong nhà, nấu ăn từ nguyên liệu thô, sửa chữa vặt, trồng rau, chăm người ốm tại nhà, quản lý tiền và kiểm chứng thông tin. Kỹ năng không chiếm chỗ, không hết hạn, không bị lấy mất, và dùng được cả trong đời thường. Mua đồ trước khi có kỹ năng thường là mua sai, mua thừa, hoặc mua về rồi không biết dùng.
Vì sao kỹ năng đi trước đồ đạc
Người mới tìm hiểu chuyện chuẩn bị thường bắt đầu bằng việc mua: đèn, bếp, máy lọc nước, dao đa năng. Đồ đạc cho cảm giác "đã làm gì đó" ngay lập tức. Nhưng một chiếc bình chữa cháy mà cả nhà không ai biết rút chốt thì chỉ là vật trang trí. Một bộ dụng cụ sửa chữa đầy đủ mà không biết van tổng nước nằm đâu thì không cứu được căn bếp đang ngập.
Kỹ năng còn có một lợi ích khó đo: sự bình tĩnh. Nghiên cứu về hành vi trong khẩn cấp cho thấy người đã từng tập một tình huống phản ứng nhanh hơn và ít bị "đứng hình" hơn. Biết mình phải làm gì là liều thuốc an thần tốt nhất.
Mười kỹ năng xếp theo mức ưu tiên
| # | Kỹ năng | Dùng khi nào | Học ở đâu |
|---|---|---|---|
| 1 | Bơi và an toàn dưới nước | Ngập, rơi xuống nước, đi biển | Hồ bơi, lớp bơi của trường, trung tâm thể thao |
| 2 | Sơ cứu cơ bản | Tai nạn trong nhà, ngoài đường | Khoá học của Hội Chữ thập đỏ, bệnh viện |
| 3 | Phòng cháy, dùng bình chữa cháy, thoát hiểm | Cháy nhà, cháy chung cư | Buổi tập huấn của Cảnh sát PCCC, ban quản lý toà nhà |
| 4 | Ngắt điện, khoá nước, khoá gas | Rò rỉ, chập điện, ngập | Tự tìm hiểu nhà mình, hỏi thợ khi sửa |
| 5 | Nấu ăn từ nguyên liệu thô | Mất điện, thiếu đồ ăn sẵn | Trong bếp nhà |
| 6 | Chăm người ốm tại nhà | Dịch bệnh, người thân ốm | Hướng dẫn của Bộ Y tế, nhân viên y tế |
| 7 | Sửa chữa vặt | Hỏng vòi, tắc cống, đứt dây | Video hướng dẫn uy tín, học thợ |
| 8 | Trồng rau đơn giản | Tự chủ một phần thực phẩm | Ban công, sân thượng, nhóm làm vườn |
| 9 | Quản lý tiền, quỹ khẩn cấp | Mất việc, ốm dài ngày | Sách tài chính cá nhân phổ thông |
| 10 | Kiểm chứng thông tin | Tin đồn, lừa đảo lúc khủng hoảng | Tự rèn thói quen đọc nguồn chính thống |
Những kỹ năng cứu mạng
Bơi
Theo WHO, đuối nước là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do tai nạn ở trẻ em và thanh thiếu niên trên thế giới, và Việt Nam là quốc gia nhiều sông nước. Biết bơi, biết nổi, biết không nhảy xuống nước cứu người khi mình không được huấn luyện, là kỹ năng mỗi người trong nhà nên có. Người lớn chưa biết bơi vẫn học được ở mọi lứa tuổi.
Sơ cứu
Một khoá sơ cứu cơ bản giúp bạn biết đánh giá người bị nạn, gọi 115 đúng cách và làm vài việc trong lúc chờ. Kỹ năng thao tác cụ thể cần học trực tiếp với người hướng dẫn có chuyên môn, vì đọc trên mạng không thay được việc thực hành.
Phòng cháy và thoát hiểm
Nhiều người chưa từng cầm một bình chữa cháy. Nguyên tắc phổ biến được dạy là: rút chốt, hướng vòi vào gốc lửa, bóp cò, quét qua lại. Quan trọng không kém là biết khi nào không chữa mà chạy: lửa lớn hơn người, khói dày, đường thoát sắp bị chặn. Ở chung cư, hãy đi thử cầu thang thoát hiểm một lần, đếm số tầng, biết cửa nào mở ra đâu.
Ngắt điện, nước, gas
Mở tủ điện nhà mình ra xem cầu dao tổng là cái nào. Tìm van tổng nước: ở nhà phố thường gần đồng hồ nước, ở chung cư có thể ở hộp kỹ thuật ngoài hành lang. Biết khoá van bình gas. Dán nhãn rõ ràng. Mười phút làm việc này có thể cứu căn nhà khỏi một sự cố rò rỉ lúc nửa đêm.
Những kỹ năng giữ nếp sống
Nấu ăn từ nguyên liệu thô
Người quen đồ ăn sẵn, đồ đặt giao tận nơi sẽ lúng túng khi chỉ có gạo, đậu khô, rau củ. Biết nấu một nồi cháo, nấu cơm không cần nồi cơm điện, biết ngâm đậu, muối dưa, làm vài món ăn từ đồ hộp là biến kho dự trữ thành bữa ăn thật.
Chăm người ốm tại nhà
Đại dịch cho thấy nhiều ca bệnh nhẹ được theo dõi tại nhà. Kỹ năng gồm: đo nhiệt độ đúng cách, theo dõi và ghi lại triệu chứng, giữ vệ sinh, cách ly người ốm trong nhà, nhận biết dấu hiệu nặng để gọi 115 hoặc đưa đi viện. Việc dùng thuốc phải theo chỉ dẫn của bác sĩ, không tự kê.
Sửa chữa vặt
Thay ron vòi nước, thông tắc bồn rửa, thay bóng đèn, vá săm xe đạp, khâu một đường chỉ. Những việc nhỏ này ngày thường gọi thợ thì tiện, nhưng khi cả khu phố cùng gặp sự cố, thợ không đến kịp.
Trồng rau
Vài chậu rau muống, rau cải, hành, rau thơm không nuôi được cả nhà, nhưng dạy cho bạn nhịp của đất, nước, sâu bệnh, và cho một ít rau tươi khi chợ đóng cửa.
Những kỹ năng của đầu óc
Quản lý tiền
Mất việc, ốm dài ngày, kinh doanh khó khăn là những "thảm hoạ riêng" xảy ra với nhiều gia đình hơn bất kỳ thiên thạch nào. Một quỹ khẩn cấp vài tháng chi tiêu, không nợ tiêu dùng lãi cao, hiểu bảo hiểm mình đang có là lớp chuẩn bị được dùng tới nhiều nhất.
Kiểm chứng thông tin
Trong khủng hoảng, tin giả lan nhanh hơn tin thật, và lừa đảo nở rộ: bán khẩu trang giả, thuốc "thần kỳ", quyên góp mạo danh. Thói quen hỏi "nguồn ở đâu, ai nói, nói khi nào" và ưu tiên thông báo của cơ quan chức năng là kỹ năng bảo vệ cả túi tiền lẫn sức khoẻ.
Cách học mà không bỏ cuộc
- Mỗi quý một kỹ năng. Một năm bốn kỹ năng là nhiều hơn phần lớn mọi người.
- Học cùng gia đình: cả nhà cùng tìm cầu dao, cùng nghe tập huấn PCCC, cùng trồng một chậu rau.
- Tập trong điều kiện bình thường: một tối tắt điện chủ động, một bữa nấu chỉ bằng đồ trong kho.
- Ưu tiên lớp học trực tiếp cho các kỹ năng có rủi ro như sơ cứu, bơi, chữa cháy.
Góc nhìn hôm nay
Trên phim, nhân vật sống sót thường là người có súng, có xe bọc thép. Ngoài đời, người hữu ích nhất sau một biến cố là người biết khoá van nước, biết chăm người ốm, biết nấu một nồi cháo cho cả dãy nhà. Kỹ năng biến một người lo lắng thành một người giúp được việc.
Việc làm ngay hôm nay: tìm cầu dao tổng và van tổng nước của nhà mình, dán nhãn, rồi chỉ cho mọi người trong nhà cùng biết.
Câu hỏi thường gặp
Kỹ năng sinh tồn nào quan trọng nhất cho người thành phố?
Với người thành phố, các kỹ năng hữu ích nhất là bơi, sơ cứu cơ bản, phòng cháy và thoát hiểm, biết ngắt điện – nước – gas, nấu ăn từ nguyên liệu thô và chăm người ốm tại nhà. Quản lý tài chính và kiểm chứng thông tin cũng quan trọng không kém.
Có nên mua đồ dự phòng trước rồi học sau?
Nên làm ngược lại hoặc làm song song. Biết kỹ năng giúp bạn mua đúng thứ cần, tránh mua thừa và biết dùng khi cần. Đồ đạc không có người biết dùng thì gần như vô dụng lúc khẩn cấp.
Học sơ cứu ở đâu?
Hội Chữ thập đỏ Việt Nam và nhiều bệnh viện, trung tâm y tế tổ chức các khoá sơ cứu cơ bản. Nên học trực tiếp với người hướng dẫn có chuyên môn vì kỹ năng thao tác cần thực hành.
Cách dùng bình chữa cháy xách tay thế nào?
Nguyên tắc phổ biến là rút chốt an toàn, hướng vòi vào gốc lửa, bóp cò và quét qua lại. Chỉ chữa đám cháy nhỏ khi đường thoát vẫn an toàn; lửa lớn, khói dày thì thoát ra ngoài và gọi 114.
Người lớn tuổi có học bơi được không?
Được. Người lớn ở mọi lứa tuổi vẫn học bơi được nếu sức khoẻ cho phép, tốt nhất là học với huấn luyện viên ở hồ bơi. Người có bệnh tim mạch, huyết áp nên hỏi ý kiến bác sĩ trước.
