Khẩu trang, rửa tay, thông gió: biện pháp nào có bằng chứng mạnh nhất

Trong ba biện pháp quen thuộc, rửa tay có bằng chứng chắc nhất với bệnh đường tiêu hoá và giảm vừa phải bệnh hô hấp; thông gió có cơ sở vật lý rõ ràng và nhiều điều tra ổ dịch ủng hộ; còn khẩu trang có hiệu quả lọc rõ trong phòng thí nghiệm nhưng bằng chứng từ thử nghiệm cộng đồng thì lẫn lộn hơn nhiều người nghĩ. Không biện pháp nào đủ một mình; dùng kết hợp, đúng lúc, đúng chỗ mới có ý nghĩa.

Bằng chứng mạnh và yếu nghĩa là gì

Trước khi đi vào từng biện pháp, cần hiểu cách giới y học đánh giá bằng chứng:

• Thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng: chia ngẫu nhiên người tham gia thành nhóm dùng và nhóm không dùng, so sánh kết quả. Đây là chuẩn vàng, nhưng với biện pháp cộng đồng như khẩu trang thì rất khó làm tốt: người ta không đeo đúng, đeo không đều, nhóm "không đeo" cũng có thể đeo.
• Nghiên cứu quan sát và điều tra ổ dịch: theo dõi chuyện gì xảy ra ngoài đời. Dễ có yếu tố gây nhiễu.
• Thí nghiệm cơ chế: đo trong phòng thí nghiệm khẩu trang lọc được bao nhiêu hạt, hạt bay xa bao nhiêu. Cho biết "có thể", chưa cho biết "ngoài đời giảm bao nhiêu ca".

"Bằng chứng yếu" không có nghĩa là vô dụng; nó có nghĩa là ta chưa đo được chắc chắn mức hiệu quả ngoài đời. Ngược lại, một biện pháp có bằng chứng mạnh cũng chỉ hiệu quả khi được làm đúng.

Rửa tay: từ Semmelweis đến các tổng quan hiện đại

Năm 1847, bác sĩ Ignaz Semmelweis ở bệnh viện đa khoa Vienna nhận thấy sản phụ ở khoa do bác sĩ và sinh viên y phụ trách chết vì sốt hậu sản nhiều hơn hẳn khoa do nữ hộ sinh phụ trách. Ông bắt các bác sĩ rửa tay bằng dung dịch vôi clo trước khi khám, và tỷ lệ tử vong ở khoa đó giảm mạnh. Đồng nghiệp thời ấy phần lớn không tin ông; phải đợi lý thuyết vi trùng của Pasteur và Koch vài chục năm sau, rửa tay mới thành chuẩn mực.

Ngày nay:

• Với bệnh tiêu chảy, các tổng quan của nhóm Cochrane cho thấy chương trình khuyến khích rửa tay ở cộng đồng giảm số đợt tiêu chảy khoảng một phần ba.
• Với bệnh hô hấp, tổng quan Cochrane cập nhật năm 2023 kết luận vệ sinh tay có lẽ giảm vừa phải số ca bệnh hô hấp cấp — có tác dụng nhưng không thần kỳ.
• Trong bệnh viện, vệ sinh tay là nền tảng của kiểm soát nhiễm khuẩn; WHO có hướng dẫn "5 thời điểm vệ sinh tay" cho nhân viên y tế.

Rửa đúng: xoa xà phòng ít nhất 20 giây, đủ lòng bàn tay, mu bàn tay, kẽ ngón, đầu ngón, ngón cái, rồi xả sạch và lau khô. Dung dịch có cồn (khoảng 60% trở lên) dùng khi không có nước, nhưng kém hiệu quả khi tay dính bẩn rõ, và không diệt tốt một số mầm bệnh như norovirus.

Khẩu trang: bằng chứng thật sự nói gì

Trong phòng thí nghiệm

Khẩu trang lọc được hạt bắn và một phần hạt nhỏ lơ lửng. Khẩu trang hiệu suất cao loại N95, KN95, FFP2 khi đeo kín khít lọc tốt hơn hẳn khẩu trang y tế, còn khẩu trang vải lọc kém nhất. Khẩu trang cũng chặn bớt hạt từ người đeo phát ra, gọi là "kiểm soát nguồn".

Ngoài cộng đồng

• Tổng quan Cochrane năm 2023 về các thử nghiệm ngẫu nhiên (phần lớn tiến hành trước năm 2020, với cúm) cho rằng đeo khẩu trang ở cộng đồng có thể ít hoặc không tạo khác biệt — nhưng xếp độ tin cậy của kết luận này là thấp. Ngay sau đó, Cochrane ra thông cáo nhấn mạnh rằng tổng quan không chứng minh "khẩu trang vô dụng", mà cho thấy các thử nghiệm hiện có không đủ để kết luận chắc chắn, nhiều thử nghiệm có tỷ lệ tuân thủ thấp.
• Một thử nghiệm quy mô lớn ở nông thôn Bangladesh công bố năm 2022 trên tạp chí Science, với hơn 300.000 người, cho thấy khuyến khích đeo khẩu trang y tế giảm một phần ca bệnh có triệu chứng, rõ hơn ở người trên 60 tuổi.
• Ở nhân viên y tế, các thử nghiệm so sánh khẩu trang N95 với khẩu trang y tế trong mùa cúm không thấy khác biệt lớn, nhưng điều kiện đeo và môi trường làm việc khác nhau rất nhiều.

Đọc thế nào cho tỉnh táo

Khẩu trang không phải lá chắn tuyệt đối, cũng không phải vô dụng. Lợi ích rõ nhất khi: đeo kín khít, đúng loại; ở nơi đông người, kín gió; dùng cho người đang ốm để giảm lây cho người khác; và cho người có nguy cơ cao khi dịch đang lưu hành mạnh. Đeo hở mũi, kéo xuống cằm, dùng đi dùng lại ẩm ướt thì gần như không còn tác dụng.

Thông gió: biện pháp bị bỏ quên lâu nhất

Suốt nhiều thập kỷ, hướng dẫn phòng bệnh hô hấp chủ yếu nói về giọt bắn lớn rơi trong vòng một – hai mét. Sau nhiều điều tra ổ dịch trong phòng kín — nhà hàng, phòng hát, buổi tập hợp xướng, xe buýt — giới khoa học thống nhất hơn rằng nhiều virus hô hấp lây qua các hạt nhỏ lơ lửng trong không khí, tích tụ trong phòng thiếu thông gió. Năm 2024, WHO cùng nhiều cơ quan y tế công bố bộ thuật ngữ chung về "hạt hô hấp lây nhiễm" lan truyền qua không khí.

Cơ chế rất trực quan: hạt mang virus giống khói thuốc. Ở phòng kín, khói đặc dần; mở cửa thì khói loãng ra. Mỗi lần không khí trong phòng được thay mới là một lần lượng virus bị pha loãng.

• Mở cửa sổ ở hai phía tạo gió lùa, hiệu quả hơn nhiều so với mở một phía.
• Quạt hút đặt ở cửa sổ đẩy không khí ra ngoài.
• Máy lọc HEPA hữu ích trong phòng không mở cửa được, chọn công suất phù hợp diện tích.
• Máy đo CO₂ là cách gián tiếp để biết phòng có thoáng không: không khí ngoài trời khoảng hơn 400 ppm; trong phòng đông người, nhiều hướng dẫn dùng mốc khoảng 800 ppm làm ngưỡng nên tăng thông gió.

Bằng chứng về thông gió phần lớn đến từ vật lý không khí và điều tra ổ dịch, chưa có nhiều thử nghiệm ngẫu nhiên. Nhưng nó gần như không có tác hại, rẻ, và hợp với nhà cửa Việt Nam vốn quen mở cửa.

Bảng tổng hợp mức bằng chứng

Những việc tốn công mà ít giá trị

• Phun hoá chất lên người, buồng khử khuẩn: WHO khuyến cáo không dùng — có thể gây kích ứng da, mắt, đường thở.
• Lau chùi mọi thứ liên tục với bệnh lây chủ yếu qua không khí: vệ sinh bề mặt hay chạm là đủ, phần công sức còn lại dành cho thông gió.
• Đeo găng tay cả ngày ngoài đường: găng bẩn không khác tay bẩn, còn tạo cảm giác an toàn giả.

Góc nhìn hôm nay: bộ ba đáng giữ thành thói quen

Không cần đợi có đại dịch. Ba thói quen dưới đây có ích cả trong mùa cúm, mùa tay chân miệng:

1. Rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn và khi về nhà.
2. Mở cửa sổ phòng ngủ, phòng làm việc ít nhất vài lần mỗi ngày; phòng có điều hoà thì xen kẽ mở cửa.
3. Khi ho, sốt mà vẫn phải ra ngoài, đeo khẩu trang để bảo vệ người khác; khi dịch lưu hành mạnh, người có nguy cơ cao đeo khẩu trang kín khít ở nơi đông.

Muốn đọc thêm: tổng quan Cochrane "Physical interventions to interrupt or reduce the spread of respiratory viruses" (bản cập nhật 2023) kèm thông cáo giải thích của Cochrane; hướng dẫn thông gió của WHO cho cơ sở y tế và nơi công cộng; tài liệu về vệ sinh tay của Bộ Y tế.