SARS 2003: Việt Nam là nước đầu tiên khống chế thành công dịch bệnh

SARS (hội chứng hô hấp cấp tính nặng) là bệnh do một loại virus corona mới gây ra, lan ra khoảng ba chục quốc gia và vùng lãnh thổ trong năm 2003. Ngày 28/4/2003, Việt Nam được WHO công nhận là nước đầu tiên khống chế thành công SARS, sau khoảng hai tháng kể từ ca bệnh đầu tiên ở Hà Nội. Bác sĩ Carlo Urbani của WHO, người phát hiện và báo động sớm, đã mất vì chính căn bệnh này ngày 29/3/2003.

SARS bắt đầu từ đâu và lan ra thế nào

Các ca viêm phổi lạ xuất hiện ở tỉnh Quảng Đông (Trung Quốc) từ cuối năm 2002. Bước ngoặt đến tháng 2/2003: một bác sĩ từ Quảng Đông sang Hồng Kông và nghỉ tại khách sạn Metropole. Ông đang mang bệnh; một số khách ở cùng tầng bị nhiễm rồi lên máy bay về Hà Nội, Singapore, Toronto… Chỉ trong vài tuần, SARS có mặt ở nhiều châu lục.

Ngày 12/3/2003, WHO phát cảnh báo toàn cầu; ngày 15/3 bệnh được đặt tên chính thức là SARS. Tháng 4/2003, mạng lưới phòng thí nghiệm do WHO điều phối xác định thủ phạm là một virus corona mới, về sau gọi là SARS-CoV. Các nghiên cứu sau này chỉ ra ổ chứa tự nhiên nhiều khả năng là dơi móng ngựa, còn cầy hương bán ở chợ động vật sống đóng vai trò vật chủ trung gian đưa virus sang người.

Ca bệnh ở Hà Nội và bác sĩ Carlo Urbani

Ngày 26/2/2003, một doanh nhân đi từ Hồng Kông nhập Bệnh viện Việt Pháp Hà Nội với triệu chứng giống cúm nặng. Ít ngày sau, nhiều nhân viên y tế chăm sóc ông cũng đổ bệnh — dấu hiệu cho thấy đây không phải cúm thường.

Bác sĩ Carlo Urbani, chuyên gia bệnh truyền nhiễm người Ý làm việc cho văn phòng WHO tại Hà Nội, được mời tới hội chẩn. Ông nhận ra đây là một bệnh mới, nguy hiểm, lây mạnh trong bệnh viện. Ông báo cáo về WHO, thuyết phục phía bệnh viện và cơ quan y tế Việt Nam áp dụng ngay các biện pháp kiểm soát nhiễm khuẩn nghiêm ngặt, và tự mình lấy mẫu, ghi chép ca bệnh.

Đầu tháng 3, trên chuyến bay sang Bangkok dự hội nghị, ông bắt đầu có triệu chứng. Ông báo trước để được cách ly ngay khi hạ cánh, tránh lây cho người khác, và mất tại Bangkok ngày 29/3/2003, ở tuổi 46. Việc phát hiện sớm của ông được giới y tế công nhận là đã góp phần cứu rất nhiều người. Một số nhân viên y tế Việt Nam ở tuyến đầu cũng nhiễm bệnh và hy sinh trong đợt dịch.

Việt Nam đã làm gì: các mốc chính

Theo tổng kết của WHO, Việt Nam có 63 ca bệnh có thể, 5 ca tử vong. Toàn thế giới có khoảng 8.000 ca và 774 ca tử vong, tỷ lệ tử vong chung khoảng một phần mười, cao hơn nhiều ở người lớn tuổi.

Vì sao Việt Nam khống chế nhanh

Các phân tích sau dịch thường nêu mấy yếu tố:

• Báo cáo sớm và minh bạch: Việt Nam công khai thông tin, mời chuyên gia quốc tế vào cùng làm việc, không giấu dịch.
• Khoanh vùng tại bệnh viện: dịch chủ yếu lây trong bệnh viện; khi cách ly đúng cách và ngừng nhận bệnh nhân mới, chuỗi lây bị cắt.
• Truy vết và theo dõi người tiếp xúc một cách kỹ lưỡng.
• Ổ dịch tập trung, chưa lan rộng ra cộng đồng: một phần nhờ phát hiện sớm, một phần cũng nhờ may mắn.

Cũng cần nói công bằng: đặc điểm của chính virus SARS giúp các nước khống chế được. Người bệnh SARS lây mạnh nhất khi đã có triệu chứng rõ, thường vài ngày sau khi phát sốt — tức là sau khi đã có thể phát hiện và cách ly. Người nhiễm không triệu chứng hầu như không đóng vai trò đáng kể. Đây là điểm khác căn bản với những virus hô hấp lây được từ trước khi có triệu chứng, vốn khó chặn hơn nhiều chỉ bằng cách ly người bệnh.

SARS để lại gì cho y tế thế giới

• Điều lệ Y tế Quốc tế (IHR) được sửa đổi năm 2005, có hiệu lực từ 2007, yêu cầu các nước báo cáo sự kiện y tế công cộng bất thường cho WHO và xây năng lực giám sát tối thiểu.
• Bệnh viện coi kiểm soát nhiễm khuẩn là chuyện sống còn: khu cách ly áp lực âm, trang phục bảo hộ, quy trình cởi đồ đúng cách.
• Chú ý tới chợ động vật hoang dã sống như nơi virus có thể nhảy loài.
• Họ virus corona được nghiên cứu kỹ hơn, đặt nền cho việc nhận diện nhanh MERS năm 2012 và các virus corona sau này.

Ở Việt Nam, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương — phát triển từ khu điều trị bệnh nhiệt đới của Bạch Mai — trở thành tuyến cuối về bệnh truyền nhiễm, đã tham gia điều trị cúm A/H5N1 và nhiều dịch sau đó.

Nhầm lẫn hay gặp về SARS

• "SARS là cúm": không, SARS do virus corona, không phải virus cúm.
• "SARS tự biến mất": không hẳn; dịch dừng vì chuỗi lây giữa người với người bị cắt bằng cách ly và kiểm soát nhiễm khuẩn. Sau đó chỉ có vài ca rải rác năm 2003–2004, phần lớn liên quan tới sự cố phòng thí nghiệm, cùng vài ca lẻ ở Quảng Đông được khoanh vùng nhanh.
• "Virus SARS do con người tạo ra": không có bằng chứng nào cho thuyết này; nguồn gốc từ dơi qua cầy hương được hỗ trợ bởi nhiều nghiên cứu di truyền.

Góc nhìn hôm nay: điều gia đình mang về được

SARS nhắc rằng tuyến đầu của mọi dịch bệnh là bệnh viện và nhân viên y tế. Khi có dịch hô hấp mới, nếu có sốt, ho, khó thở sau khi đi về từ vùng có dịch hay tiếp xúc người bệnh, hãy gọi trước cho cơ sở y tế hoặc đường dây nóng của Bộ Y tế để được hướng dẫn đến đúng nơi, thay vì tự đến phòng khám đông người. Khó thở nặng thì gọi 115. Khai báo trung thực lịch sử đi lại và tiếp xúc là cách đơn giản nhất để bảo vệ người đang chữa cho mình.

Muốn tìm hiểu thêm: các báo cáo tổng kết SARS của WHO (bản tiếng Anh có trên trang WHO), sách SARS: How a Global Epidemic Was Stopped do WHO Khu vực Tây Thái Bình Dương xuất bản năm 2006, trong đó có chương về Việt Nam. Ở Hà Nội, câu chuyện về đợt dịch và những nhân viên y tế đã mất vẫn được nhắc lại vào các dịp kỷ niệm của ngành y.