Đậu mùa: căn bệnh duy nhất của người đã bị xoá sổ trên toàn thế giới

Đậu mùa là bệnh truyền nhiễm do virus variola gây ra và là bệnh duy nhất của con người đã bị xoá sổ hoàn toàn: ngày 8/5/1980, Đại hội đồng Y tế Thế giới chính thức tuyên bố thế giới sạch bệnh đậu mùa. Ca nhiễm tự nhiên cuối cùng được ghi nhận ở Somalia tháng 10/1977. Thành công này đến từ vắc-xin, giám sát tỉ mỉ và chiến lược tiêm chủng khoanh vùng.

Đậu mùa là bệnh gì, đáng sợ đến mức nào

Virus variola lây chủ yếu qua tiếp xúc gần mặt đối mặt, qua giọt bắn đường hô hấp, và qua chăn chiếu, quần áo dính dịch mụn. Người bệnh sốt cao, đau mỏi, rồi nổi ban thành mụn nước, mụn mủ dày đặc trên mặt, tay chân. Thể nặng phổ biến (variola major) có tỷ lệ tử vong khoảng 30%; người sống sót thường mang sẹo rỗ, một số bị mù.

Những ước tính được WHO và nhiều sách y sử trích dẫn cho rằng riêng thế kỷ 20, đậu mùa có thể đã giết khoảng 300 triệu người. Đây là con số ước tính, nhưng nó cho thấy quy mô: một căn bệnh mà gần như ai sống tới tuổi trưởng thành ở thế kỷ 18 cũng từng gặp.

Ở Việt Nam, đậu mùa đi vào ngôn ngữ dân gian qua các chữ "lên đậu", "rỗ hoa". Nhiều tài liệu y học cổ truyền, trong đó có các trước tác của Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác thế kỷ 18, dành phần riêng bàn về bệnh đậu ở trẻ em — dấu hiệu cho thấy bệnh từng phổ biến đến mức nào.

Từ chủng đậu đến vắc-xin của Jenner

Trước khi có vắc-xin, nhiều nền văn hoá đã biết một kỹ thuật thô sơ gọi là chủng đậu (variolation): lấy vảy hoặc dịch mụn từ người bệnh nhẹ đưa vào da hoặc mũi người lành, mong họ mắc thể nhẹ rồi miễn dịch. Kỹ thuật này có ở Trung Quốc, Ấn Độ, châu Phi, đế quốc Ottoman, được bà Mary Wortley Montagu đưa về Anh đầu thập niên 1720. Nó giảm tử vong so với mắc bệnh tự nhiên, nhưng vẫn có người chết và người được chủng có thể lây cho người khác.

Năm 1796, bác sĩ người Anh Edward Jenner thử một cách an toàn hơn: dùng dịch từ mụn đậu bò (cowpox) — bệnh nhẹ ở người — để bảo vệ khỏi đậu mùa. Ông công bố kết quả năm 1798. Từ "vaccine" bắt nguồn từ tiếng Latin vacca, nghĩa là con bò. Về sau, virus dùng làm vắc-xin được xác định là vaccinia, họ hàng gần của đậu bò, chứ không hẳn là chính virus đậu bò.

Chiến dịch xoá sổ của WHO: các mốc chính

Chương trình do bác sĩ người Mỹ Donald A. Henderson điều phối, với hàng chục nghìn nhân viên y tế địa phương ở các nước. Đây là nỗ lực hợp tác hiếm có: các nước có hệ thống chính trị khác nhau cùng góp vắc-xin và nhân lực cho một mục tiêu chung.

Bí quyết: tiêm chủng khoanh vùng thay vì tiêm cho tất cả

Ban đầu, chiến lược là tiêm đại trà cho thật nhiều người. Nhưng ở những vùng đông dân, nghèo, đường sá khó khăn, tiêm đủ cho tất cả là bất khả thi. Đội ngũ ở miền đông Nigeria cuối thập niên 1960, trong đó có bác sĩ William Foege, buộc phải xoay xở khi thiếu vắc-xin và tìm ra một cách hiệu quả hơn: giám sát và khoanh vùng (surveillance and containment).

1. Tìm ca bệnh thật nhanh: đi từng làng, treo thưởng cho người báo ca, cho dân xem ảnh mụn đậu để nhận biết.
2. Cách ly người bệnh.
3. Tiêm cho mọi người quanh ca bệnh: người nhà, hàng xóm, người đã tiếp xúc, rồi vòng tiếp theo — gọi là tiêm vòng (ring vaccination).

Cách này cắt đứt chuỗi lây với lượng vắc-xin ít hơn nhiều. Nó hiệu quả được nhờ mấy đặc điểm riêng của đậu mùa.

Vì sao đậu mùa xoá sổ được mà nhiều bệnh khác thì chưa

So sánh: cúm có ổ chứa ở chim và lợn, biến đổi liên tục; sốt rét lây qua muỗi; bại liệt có nhiều ca nhiễm không triệu chứng. Vì thế chiến dịch xoá sổ bại liệt dù đã giảm hơn 99% số ca vẫn chưa về đích. Bệnh thứ hai từng bị xoá sổ là dịch tả trâu bò (rinderpest) năm 2011 — nhưng đó là bệnh của gia súc, không phải của người.

Đậu mùa còn tồn tại ở đâu: hai kho virus

Sau khi xoá sổ, theo thoả thuận dưới sự giám sát của WHO, mẫu virus variola chỉ còn được lưu giữ chính thức ở hai nơi: Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC) ở Atlanta và Trung tâm Nghiên cứu Virus học và Công nghệ Sinh học VECTOR ở Koltsovo, Nga. Việc nên huỷ hay giữ hai kho này đã được tranh luận ở WHO suốt hàng chục năm; phía giữ lập luận cần mẫu cho nghiên cứu thuốc và xét nghiệm.

Năm 2014, người ta tìm thấy vài lọ đậu mùa cũ từ thập niên 1950 bị bỏ quên trong một kho lạnh của phòng thí nghiệm nằm trong khuôn viên Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH); các lọ đã được chuyển giao và tiêu huỷ theo quy trình. Sự việc được công bố công khai — minh hoạ rằng quản lý mẫu bệnh phẩm cũ là chuyện nghiêm túc.

Còn bệnh đậu mùa khỉ (mpox) mà báo chí nhắc những năm gần đây là bệnh khác, do virus khác cùng họ, nhìn chung nhẹ hơn đậu mùa nhiều. Hai bệnh có liên quan về miễn dịch nên vắc-xin thế hệ mới phòng đậu mùa cũng được dùng cho mpox theo chỉ định của cơ quan y tế.

Góc nhìn hôm nay: bài học còn dùng được

Đậu mùa cho thấy loài người có thể thắng một đại dịch kéo dài hàng nghìn năm — không phải bằng phép màu, mà bằng ba thứ rất đời thường: một công cụ tốt (vắc-xin), thông tin nhanh (giám sát ca bệnh), và sự tin tưởng của cộng đồng (người dân chủ động báo ca, đưa con đi tiêm). Thiếu một trong ba thì chiến dịch dừng lại.

Với người muốn tìm hiểu thêm:

• Cuốn Smallpox: The Death of a Disease của D. A. Henderson (2009) — người trong cuộc kể lại.
• Cuốn House on Fire của William H. Foege (2011) — về chiến lược khoanh vùng.
• Báo cáo chính thức của WHO, Smallpox and Its Eradication (1988), có bản số miễn phí trên trang WHO.
• Bảo tàng Edward Jenner ở Berkeley (Anh), nơi ông từng sống và làm việc.

Ở Việt Nam, chương trình Tiêm chủng mở rộng là hậu duệ trực tiếp của tinh thần ấy. Giữ sổ tiêm chủng của con, tiêm đúng lịch theo hướng dẫn của trạm y tế là phần việc nhỏ mà mỗi nhà làm được.