Đại dịch cúm 1918 do một chủng virus cúm A/H1N1 gây ra, lan khắp thế giới trong khoảng hai năm 1918–1920 qua ba đợt chính. Ước tính khoảng 500 triệu người nhiễm — chừng một phần ba nhân loại khi đó — và số tử vong được các nghiên cứu ước tính từ 17 đến 50 triệu, có nguồn còn đưa ra con số cao hơn. Đây là đại dịch chết chóc nhất thế kỷ 20.
Vì sao gọi là "cúm Tây Ban Nha" dù không bắt đầu ở Tây Ban Nha
Cái tên này là một sự nhầm lẫn của lịch sử. Năm 1918 là năm cuối của Thế chiến thứ nhất; nhiều nước kiểm duyệt báo chí để giữ tinh thần dân chúng, nên tin về dịch bị bưng bít. Tây Ban Nha đứng ngoài cuộc chiến, báo chí đưa tin thoải mái, kể cả chuyện vua Alfonso XIII bị ốm nặng. Thế giới đọc thấy tin dịch ở Tây Ban Nha nhiều nhất nên tưởng dịch xuất phát từ đó.
Dịch thật sự bắt đầu ở đâu thì đến nay vẫn chưa ngã ngũ. Ba giả thuyết hay được nhắc:
- Bang Kansas, Mỹ: ca bệnh sớm được ghi nhận ở trại huấn luyện Funston tháng 3/1918.
- Miền bắc nước Pháp: một doanh trại đông đúc ở Étaples có bệnh hô hấp giống cúm từ năm 1916–1917.
- Miền bắc Trung Quốc: giả thuyết dựa trên các đợt bệnh hô hấp và luồng người lao động di chuyển sang châu Âu.
Ngày nay, WHO khuyến cáo không đặt tên bệnh theo quốc gia hay vùng đất, chính vì những cái tên kiểu này vừa sai vừa gây kỳ thị. Giới nghiên cứu hay gọi là "đại dịch cúm 1918".
Ba đợt dịch, đợt sau dữ hơn đợt trước
| Đợt | Thời gian | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Đợt 1 | Xuân – hè 1918 | Lây rộng nhưng tương đối nhẹ, nhiều người tưởng chỉ là cúm mùa |
| Đợt 2 | Tháng 9 – tháng 11/1918 | Chết chóc nhất; phần lớn số tử vong của cả đại dịch rơi vào khoảng mười tuần này |
| Đợt 3 | Đông 1918 – xuân 1919 | Nhẹ hơn đợt 2 nhưng vẫn nặng; một số nơi còn đợt muộn tới 1920 |
Vì sao đợt 2 dữ hơn? Giới khoa học chưa có câu trả lời chắc chắn. Một khả năng là virus đã biến đổi; khả năng khác là điều kiện lây (đám đông, di chuyển, mùa thu đông) thuận lợi hơn. Điều chắc chắn là: một đợt đầu nhẹ không bảo đảm đợt sau cũng nhẹ — bài học được nhắc lại trong mọi kế hoạch ứng phó đại dịch về sau.
Điều kỳ lạ nhất: người trẻ khoẻ chết nhiều
Cúm mùa thường nguy hiểm nhất với trẻ rất nhỏ và người già, đồ thị tử vong theo tuổi có hình chữ U. Năm 1918, đồ thị có hình chữ W: thêm một đỉnh ở nhóm 20–40 tuổi. Người trưởng thành khoẻ mạnh đổ bệnh buổi sáng, có khi tử vong trong vài ngày.
Các giả thuyết đang được nghiên cứu:
- Viêm phổi do vi khuẩn bội nhiễm: phân tích mẫu phổi lưu trữ (nghiên cứu của David Morens, Jeffery Taubenberger và cộng sự năm 2008) cho thấy phần lớn ca tử vong có viêm phổi vi khuẩn đi kèm. Thời đó chưa có kháng sinh.
- Phản ứng miễn dịch quá mức ở người trẻ có hệ miễn dịch mạnh.
- "Dấu ấn" miễn dịch từ thời thơ ấu: người lớn tuổi có thể đã từng nhiễm một chủng cúm tương tự trước năm 1890 nên được bảo vệ phần nào, còn thế hệ sinh khoảng 1880–1900 thì không.
Có lẽ nhiều yếu tố cùng tác động. Đây vẫn là câu hỏi mở.
Nơi mất mát nặng nhất và những nơi thoát
Ấn Độ khi ấy thuộc Anh được cho là nơi có số người chết lớn nhất, với ước tính hàng chục triệu người, chồng lên nạn đói và thiếu thốn. Ở các đảo Thái Bình Dương, chênh lệch rất rõ:
- Tây Samoa (nay là Samoa) để tàu chở người bệnh cập cảng tháng 11/1918; khoảng một phần năm dân số tử vong.
- Samoa thuộc Mỹ, cách đó không xa, áp dụng kiểm dịch nghiêm ngặt với tàu đến; theo các nghiên cứu, gần như không có ca tử vong nào.
Ở Đông Dương, cúm 1918 cũng lan tới và gây nhiều tử vong, nhưng số liệu thời Pháp thuộc rời rạc, chủ yếu ghi ở các đô thị và trại lính, nên chưa có ước tính đáng tin cho toàn cõi. Đây là khoảng trống mà các nhà sử học y tế vẫn đang lấp dần qua lưu trữ.
Bài học từ các thành phố Mỹ: đóng sớm hay đóng muộn
Năm 2007, nhóm của Howard Markel công bố trên tạp chí JAMA một nghiên cứu so sánh 43 thành phố Mỹ năm 1918. Kết quả: thành phố nào áp dụng sớm, kết hợp nhiều biện pháp và duy trì lâu (đóng trường học, cấm tụ tập đông, cách ly người bệnh) thì đỉnh tử vong thấp hơn rõ rệt.
Ví dụ hay được kể: Philadelphia vẫn cho tổ chức một cuộc diễu hành lớn ngày 28/9/1918 với hàng trăm nghìn người, vài ngày sau bệnh viện quá tải. St. Louis đóng cửa trường học, nhà hát, nơi tụ tập sớm hơn và có đỉnh tử vong thấp hơn nhiều. So sánh này có nhiều yếu tố gây nhiễu, nhưng xu hướng chung được nhiều nghiên cứu sau xác nhận. Các biện pháp không dùng thuốc không chặn được dịch hoàn toàn; chúng làm dẹt đỉnh dịch, để bệnh viện không vỡ trận cùng lúc.
Dựng lại virus 1918: khoa học làm gì với một con virus đã mất
Virus 1918 chưa từng được phân lập lúc dịch xảy ra — virus cúm chỉ được phân lập lần đầu năm 1933. Gần một thế kỷ sau, các nhà khoa học tìm lại nó bằng hai nguồn:
- Mẫu mô phổi bệnh nhân năm 1918 được quân y Mỹ lưu trữ trong sáp paraffin.
- Thi thể một phụ nữ chôn trong lớp đất đóng băng vĩnh cửu ở làng Brevig Mission (Alaska), nơi dịch xoá sổ gần hết dân làng; nhà bệnh học Johan Hultin lấy mẫu năm 1997.
Năm 2005, nhóm của Jeffery Taubenberger và Terrence Tumpey công bố trình tự đầy đủ và dựng lại virus trong phòng thí nghiệm an toàn sinh học cao ở CDC. Việc này gây tranh luận về an toàn, nhưng đem lại hiểu biết quan trọng: virus 1918 có nguồn gốc liên quan tới cúm gia cầm, và các chủng H1N1 hậu duệ của nó vẫn lưu hành tới nay, kể cả chủng gây đại dịch cúm 2009.
Góc nhìn hôm nay: thế giới đã khác ở đâu
So với 1918, thế giới có những thứ người xưa không có: xét nghiệm xác định virus trong vài giờ, mạng lưới giám sát cúm toàn cầu của WHO (GISRS) theo dõi chủng mới hằng năm, vắc-xin cúm cập nhật mỗi mùa, kháng sinh chữa viêm phổi vi khuẩn bội nhiễm, máy thở và oxy. Bù lại, ta cũng có những thứ khiến virus đi nhanh hơn: máy bay, thành phố hàng chục triệu dân, chuỗi chăn nuôi gia cầm khổng lồ.
Với một gia đình, bài học thực tế từ 1918 khá giản dị:
- Theo dõi khuyến cáo của Bộ Y tế, nhất là khi có chủng cúm mới.
- Tiêm vắc-xin cúm theo tư vấn của cơ sở y tế, đặc biệt cho người già, người có bệnh nền, phụ nữ mang thai.
- Người sốt, ho thì ở nhà, đeo khẩu trang khi gần người khác.
- Khó thở, môi tím, sốt cao không hạ, lơ mơ: gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế ngay.
Muốn đọc thêm: John M. Barry, The Great Influenza (2004) — cuốn sách phổ thông nổi tiếng nhất về đại dịch; Laura Spinney, Pale Rider (2017) — nhìn đại dịch từ nhiều châu lục, không chỉ châu Âu và Mỹ. Trang lịch sử của CDC về đại dịch 1918 cũng có dòng thời gian rất chi tiết.
Câu hỏi thường gặp
Cúm Tây Ban Nha năm 1918 làm chết bao nhiêu người?
Các ước tính dao động từ 17 đến 50 triệu người, có nghiên cứu đưa ra con số cao hơn. Khoảng 500 triệu người nhiễm, tương đương một phần ba dân số thế giới khi đó.
Vì sao gọi là cúm Tây Ban Nha?
Vì Tây Ban Nha không kiểm duyệt báo chí như các nước đang tham chiến, nên tin dịch ở đó được đưa nhiều nhất. Dịch không bắt nguồn từ Tây Ban Nha; nơi khởi phát thật vẫn còn tranh cãi.
Cúm 1918 do virus gì gây ra?
Do virus cúm A/H1N1. Virus đã được giải trình tự và dựng lại năm 2005 từ mẫu mô lưu trữ và thi thể chôn trong đất đóng băng ở Alaska.
Vì sao cúm 1918 giết nhiều người trẻ?
Chưa có câu trả lời chắc chắn. Các giả thuyết gồm viêm phổi vi khuẩn bội nhiễm khi chưa có kháng sinh, phản ứng miễn dịch quá mức và việc người lớn tuổi có miễn dịch một phần từ chủng cúm cũ.
Đại dịch cúm 1918 kết thúc như thế nào?
Sau ba đợt, phần lớn người dân đã nhiễm và có miễn dịch, virus trở thành chủng cúm lưu hành theo mùa. Hậu duệ H1N1 của nó vẫn còn trong các chủng cúm ngày nay.
