Kháng kháng sinh là khi vi khuẩn biến đổi để sống sót trước thuốc vốn diệt được chúng, khiến những bệnh nhiễm trùng thông thường trở nên khó chữa hoặc không chữa được. Nó bị gọi là "đại dịch thầm lặng" vì không bùng lên thành đợt dịch ồn ào, mà âm thầm làm hơn một triệu người chết mỗi năm trên thế giới — theo ước tính công bố trên tạp chí The Lancet, khoảng 1,27 triệu ca tử vong năm 2019 do trực tiếp vi khuẩn kháng thuốc gây ra.
Từ phép màu penicillin đến lời cảnh báo của Fleming
Năm 1928, Alexander Fleming nhận thấy một đĩa nuôi vi khuẩn tụ cầu bị nhiễm nấm mốc, và quanh vùng nấm, vi khuẩn không mọc được. Chất do nấm tiết ra được đặt tên là penicillin. Phải hơn một thập kỷ sau, nhóm của Howard Florey và Ernst Chain ở Oxford mới tinh chế và sản xuất được để chữa bệnh. Năm 1945, cả ba cùng nhận giải Nobel Y học.
Ngay trong bài giảng nhận giải Nobel, Fleming đã cảnh báo: dùng penicillin không đủ liều, không đúng cách có thể khiến vi khuẩn quen thuốc và trở nên kháng. Lời cảnh báo ứng nghiệm nhanh: chỉ vài năm sau khi penicillin được dùng rộng rãi, các bệnh viện đã ghi nhận tụ cầu kháng penicillin. Lịch sử lặp lại với gần như mọi loại kháng sinh mới: thuốc ra đời, vài năm đến vài chục năm sau là có vi khuẩn kháng.
Kháng sinh sinh ra kháng thuốc như thế nào
Đây là chọn lọc tự nhiên diễn ra ngay trong cơ thể và môi trường:
- Trong hàng tỷ vi khuẩn, có một số ít tình cờ mang đột biến hoặc gen giúp chống lại thuốc.
- Khi dùng kháng sinh, vi khuẩn nhạy cảm chết, vi khuẩn kháng sống sót và sinh sôi.
- Vi khuẩn còn có thể trao gen kháng thuốc cho nhau, kể cả giữa các loài khác nhau, qua những đoạn ADN nhỏ gọi là plasmid.
- Vi khuẩn kháng lây sang người khác qua tay, thức ăn, nước, bệnh viện.
Lưu ý: con người không "kháng thuốc", vi khuẩn mới kháng. Nhưng một người dùng kháng sinh bừa bãi tạo điều kiện cho vi khuẩn kháng thuốc phát triển trong chính cơ thể mình rồi lây ra cộng đồng.
Thế giới đang mất bao nhiêu
| Ước tính | Nguồn |
|---|---|
| Khoảng 1,27 triệu ca tử vong năm 2019 do trực tiếp vi khuẩn kháng thuốc; khoảng 4,95 triệu ca tử vong có liên quan | Nhóm nghiên cứu GRAM, The Lancet, 2022 |
| Dự báo khoảng 39 triệu ca tử vong trực tiếp do kháng thuốc trong giai đoạn 2025–2050 nếu không có thay đổi | Nhóm GRAM, The Lancet, 2024 |
| Kháng kháng sinh là một trong mười mối đe doạ hàng đầu với sức khoẻ cộng đồng toàn cầu | WHO |
| Cam kết giảm 10% số ca tử vong liên quan kháng thuốc vào năm 2030 so với 2019 | Tuyên bố chính trị Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, 9/2024 |
Có một con số nổi tiếng hơn: "10 triệu người chết mỗi năm vào năm 2050", từ báo cáo do nhà kinh tế Jim O'Neill dẫn dắt cho chính phủ Anh năm 2016. Đây là một kịch bản mô hình hoá nhằm gióng chuông cảnh báo, đã bị một số nhà khoa học phản biện về phương pháp; nên trích dẫn kèm chữ "kịch bản", không phải dự báo chắc chắn.
Những vi khuẩn đáng lo nhất
WHO có danh sách vi khuẩn ưu tiên cần thuốc mới, cập nhật năm 2024. Một số cái tên hay xuất hiện trên báo:
- Tụ cầu vàng kháng methicillin (MRSA): gây nhiễm trùng da, máu, phổi; phổ biến trong bệnh viện và cả cộng đồng.
- Vi khuẩn đường ruột kháng carbapenem (như Klebsiella pneumoniae, E. coli): carbapenem là nhóm kháng sinh "dự trữ" dùng khi các thuốc khác thất bại; kháng nhóm này nghĩa là còn rất ít lựa chọn.
- Acinetobacter baumannii: hay gặp ở khoa hồi sức, có chủng kháng gần như mọi thuốc.
- Lao kháng đa thuốc: chữa lâu hơn, tốn kém hơn, nhiều tác dụng phụ hơn.
- Lậu cầu kháng thuốc: một số nơi đã ghi nhận chủng kháng các thuốc điều trị khuyến cáo.
Năm 2015, các nhà khoa học phát hiện gen mcr-1 giúp vi khuẩn kháng colistin — một kháng sinh "phương án cuối" — lan truyền được giữa các vi khuẩn, có liên quan tới việc dùng colistin trong chăn nuôi. Phát hiện này thúc đẩy nhiều nước hạn chế dùng kháng sinh quan trọng trong nông nghiệp.
Vì sao không cứ thế làm kháng sinh mới
- Khó về khoa học: phần lớn "mỏ" kháng sinh dễ tìm trong đất, nấm đã được khai thác từ giữa thế kỷ 20.
- Khó về kinh tế: một kháng sinh mới tốt nhất lại được khuyên dùng càng ít càng tốt để giữ hiệu quả — nên doanh thu thấp, nhiều công ty rời bỏ lĩnh vực này.
- Hướng mới đang được thử: tìm kháng sinh từ vi khuẩn khó nuôi cấy trong đất (như teixobactin công bố năm 2015), dùng máy học sàng lọc hàng triệu phân tử, liệu pháp thực khuẩn thể (virus diệt vi khuẩn), kháng thể đơn dòng. Phần lớn vẫn ở giai đoạn nghiên cứu.
Ở Việt Nam: vấn đề ngay trong tủ thuốc gia đình
Việt Nam được nhiều nghiên cứu xếp vào nhóm nước có tỷ lệ kháng kháng sinh cao trong khu vực. Một vài nguyên nhân quen thuộc:
- Kháng sinh là thuốc phải kê đơn, nhưng thói quen tự ra hiệu thuốc mua theo lời mách vẫn phổ biến.
- Dùng kháng sinh cho cảm cúm, đau họng do virus — trường hợp kháng sinh không có tác dụng.
- Dùng vài ngày thấy đỡ thì bỏ, giữ phần thừa cho lần sau hoặc đưa cho người khác.
- Dùng kháng sinh trong chăn nuôi, nuôi trồng thuỷ sản.
Việt Nam là một trong những nước sớm có Kế hoạch hành động quốc gia về phòng chống kháng thuốc (từ năm 2013) và đã có chiến lược cho giai đoạn tiếp theo; Bộ Y tế cũng siết dần việc bán kháng sinh không đơn.
Góc nhìn hôm nay: việc mỗi người làm được
Kháng thuốc là vấn đề toàn cầu, nhưng phần lớn hành vi tạo ra nó diễn ra ở từng gia đình. Vài nguyên tắc theo WHO và Bộ Y tế:
- Chỉ dùng kháng sinh khi bác sĩ kê đơn; không tự mua, không đòi bác sĩ kê khi bị cảm cúm.
- Dùng đúng theo hướng dẫn của bác sĩ về số ngày và cách uống; có thắc mắc thì hỏi lại, không tự ý dừng hay kéo dài.
- Không giữ kháng sinh thừa, không cho người khác dùng, không mua sẵn "phòng khi cần". Tích trữ kháng sinh tại nhà dẫn đến tự điều trị sai — đúng thứ nuôi vi khuẩn kháng thuốc.
- Phòng bệnh để khỏi phải dùng thuốc: tiêm chủng đủ theo lịch, rửa tay, ăn chín uống sôi.
- Khi mua thực phẩm, ưu tiên nguồn rõ ràng, có kiểm soát dư lượng.
Mỗi năm, tháng 11 có Tuần lễ Thế giới nâng cao nhận thức về kháng thuốc do WHO và các tổ chức quốc tế khởi xướng. Muốn đọc thêm: trang về kháng thuốc của WHO; Maryn McKenna, Big Chicken (2017) về kháng sinh trong chăn nuôi; và các tài liệu truyền thông của Cục Quản lý Khám, chữa bệnh — Bộ Y tế.
Câu hỏi thường gặp
Kháng kháng sinh là gì?
Là khi vi khuẩn biến đổi để sống sót trước kháng sinh vốn diệt được chúng, làm bệnh nhiễm trùng khó chữa hoặc không còn thuốc chữa. Chính vi khuẩn kháng thuốc, không phải cơ thể người.
Vì sao kháng kháng sinh được gọi là đại dịch thầm lặng?
Vì nó không bùng thành đợt dịch rõ ràng mà âm thầm gây hơn một triệu ca tử vong mỗi năm trên thế giới. Theo nghiên cứu trên The Lancet, năm 2019 có khoảng 1,27 triệu ca tử vong do trực tiếp vi khuẩn kháng thuốc.
Bị cảm cúm có nên uống kháng sinh không?
Không. Cảm cúm thông thường do virus, kháng sinh không có tác dụng với virus mà chỉ làm tăng nguy cơ kháng thuốc. Chỉ dùng kháng sinh khi bác sĩ khám và kê đơn.
Có nên mua sẵn kháng sinh để trong nhà phòng khi cần?
Không. Tích trữ kháng sinh dễ dẫn tới tự điều trị sai bệnh, sai thuốc, sai thời gian, tạo điều kiện cho vi khuẩn kháng thuốc. Khi ốm hãy đi khám để được kê đơn phù hợp.
Ai phát minh ra kháng sinh đầu tiên?
Alexander Fleming phát hiện penicillin năm 1928. Howard Florey và Ernst Chain phát triển nó thành thuốc chữa bệnh; cả ba cùng nhận giải Nobel Y học năm 1945.
