Đứt cáp quang biển: vì sao Internet Việt Nam chậm và nên chuẩn bị gì

Internet Việt Nam chậm khi đứt cáp quang biển vì phần lớn lưu lượng đi ra quốc tế phải chạy qua một số ít tuyến cáp nằm dưới đáy biển. Khi một hay nhiều tuyến gặp sự cố, lưu lượng dồn sang các tuyến còn lại, gây nghẽn; còn sửa chữa thì phải chờ tàu chuyên dụng, mất nhiều tuần. Dịch vụ có máy chủ đặt trong nước vẫn thường dùng tốt, nên chuẩn bị chủ yếu là biết cách xoay xở cho công việc và học tập trong vài tuần chậm chạp.

Internet đi ra thế giới bằng đường nào

Ảnh vệ tinh hay ăng-ten làm nhiều người tưởng Internet đi qua không trung. Thực tế, các nghiên cứu ngành viễn thông ước tính phần áp đảo lưu lượng dữ liệu liên lục địa — thường được nêu là hơn 95% — chạy qua cáp quang biển. Mỗi tuyến cáp chỉ to cỡ vòi tưới vườn ở vùng nước sâu, dày hơn ở vùng nước nông vì có lớp giáp bảo vệ, trải dài hàng nghìn đến hàng chục nghìn km.

Việt Nam kết nối quốc tế qua một số tuyến cáp biển, trong đó các tuyến hay được nhắc tên trên báo là:

• AAG (Asia–America Gateway) — nối Đông Nam Á với Mỹ, nổi tiếng vì gặp sự cố nhiều lần.
• APG (Asia Pacific Gateway) — nối các nước Đông Á, Đông Nam Á.
• IA (Intra-Asia) — tuyến nội Á.
• AAE-1 (Asia–Africa–Europe 1) — đi qua Trung Đông sang châu Âu.
• SMW-3 (SeaMeWe-3) — một trong những tuyến lâu đời nhất, nối Đông Nam Á, Trung Đông, Tây Âu.

Ngoài cáp biển còn có cáp quang đất liền đi qua các nước láng giềng, và các nhà mạng đang đầu tư thêm tuyến cáp biển mới để tăng dự phòng. Tuy vậy, cáp biển vẫn là xương sống.

Vì sao cáp biển hay đứt

Theo Uỷ ban Bảo vệ Cáp Quốc tế (ICPC), trên thế giới mỗi năm có khoảng 150–200 sự cố cáp biển, và phần lớn do hoạt động của con người, không phải cá mập hay phá hoại:

Việt Nam từng có những giai đoạn nhiều tuyến cùng gặp sự cố, ví dụ đầu năm 2023 khi cả năm tuyến kể trên đều trục trặc gần như cùng lúc, theo báo chí khi đó. Người dùng thấy rõ nhất ở việc tải trang nước ngoài, xem video, họp trực tuyến với đối tác quốc tế chậm hơn.

Vì sao sửa lâu

1. Xác định vị trí lỗi bằng thiết bị đo phản xạ ánh sáng từ trạm bờ.
2. Điều tàu sửa cáp chuyên dụng: cả thế giới chỉ có vài chục tàu, khu vực châu Á – Thái Bình Dương phải dùng chung; tàu có thể đang bận ở nơi khác.
3. Xin phép hoạt động trong vùng biển liên quan — có khi phải qua nhiều nước.
4. Chờ thời tiết: gió mùa, bão làm hoãn công việc.
5. Kéo cáp lên, nối, thử, thả lại — riêng công đoạn này mất vài ngày.

Vì thế một sự cố thường kéo dài từ vài tuần đến hơn một tháng. Khi nhiều tuyến cùng hỏng, thời gian phục hồi hoàn toàn có thể lâu hơn.

Vì sao không mất hẳn Internet

• Các nhà mạng chuyển hướng lưu lượng sang tuyến còn tốt, cáp đất liền, hoặc thuê thêm dung lượng.
• Nhiều nội dung đã có bản sao trong nước: các dịch vụ lớn đặt máy chủ đệm (cache) tại Việt Nam, nên video, mạng xã hội phổ biến vẫn có thể dùng khá ổn.
• Trang, ứng dụng trong nước (ngân hàng, báo, dịch vụ công) kết nối qua trạm trung chuyển Internet quốc gia, ít bị ảnh hưởng.

Thứ bị ảnh hưởng nặng nhất là dịch vụ có máy chủ chỉ ở nước ngoài: một số công cụ làm việc, lưu trữ đám mây, kho phần mềm, họp trực tuyến quốc tế.

Nhận biết đang có sự cố cáp hay chỉ là mạng nhà mình

Trước khi gọi tổng đài hay khởi động lại modem lần thứ năm, có vài dấu hiệu giúp phân biệt:

• Trang trong nước vẫn nhanh, trang nước ngoài chậm: nhiều khả năng là sự cố đường truyền quốc tế, không phải lỗi thiết bị nhà bạn.
• Cả dữ liệu di động lẫn cáp quang đều chậm với cùng một dịch vụ nước ngoài: càng củng cố khả năng sự cố nằm ở tuyến quốc tế.
• Mọi trang đều không vào được, kể cả trang trong nước: nhiều khả năng là lỗi đường truyền đến nhà, modem, hoặc mất điện ở trạm.
• Báo chí và nhà mạng thông báo: khi cáp biển gặp sự cố, các nhà mạng thường công bố tuyến bị ảnh hưởng và thời gian dự kiến sửa xong.

Biết đúng nguyên nhân giúp khỏi tốn công thay thiết bị, đổi gói cước hay tải công cụ lạ không cần thiết.

Cá nhân và gia đình nên chuẩn bị gì

• Tải về máy những thứ cần cho công việc, học tập: tài liệu, bản đồ ngoại tuyến của thành phố, sách, bài giảng.
• Có hai đường kết nối: cáp quang nhà và dữ liệu di động, tốt nhất của hai nhà mạng khác nhau — các nhà mạng thuê dung lượng trên những tuyến không hoàn toàn giống nhau.
• Đặt lịch tải nặng (cập nhật hệ điều hành, sao lưu đám mây) vào ban đêm khi mạng bớt tải.
• Họp trực tuyến: tắt video khi không cần, giảm độ phân giải, chia sẻ tài liệu trước.
• Cảnh giác với ứng dụng "tăng tốc mạng" lạ, VPN miễn phí không rõ nguồn: chúng hiếm khi giúp đường truyền quốc tế nhanh hơn, có thể thu thập dữ liệu cá nhân.

Doanh nghiệp nhỏ và người làm việc từ xa

• Hỏi nhà cung cấp dịch vụ về đường truyền quốc tế dự phòng và cam kết chất lượng.
• Với dữ liệu quan trọng, giữ bản sao lưu cục bộ chứ không chỉ trên đám mây nước ngoài.
• Báo trước cho khách hàng, đối tác nước ngoài khi có sự cố cáp kéo dài, hẹn kênh liên lạc thay thế (thư điện tử thay cuộc gọi video).
• Cân nhắc dịch vụ có máy chủ đặt trong nước hoặc trong khu vực.

Góc nhìn hôm nay: tương lai của đường truyền

Đứt cáp là chuyện thường của Internet toàn cầu; điều khác biệt là mức dự phòng. Những nước có nhiều tuyến cáp đi theo nhiều hướng khác nhau ít bị ảnh hưởng hơn. Internet vệ tinh quỹ đạo thấp đang phát triển và có thể thành một lớp dự phòng, nhưng dung lượng của nó hiện còn rất nhỏ so với cáp quang và không thay thế được cáp biển cho cả một quốc gia.

Muốn xem tận mắt: trang Submarine Cable Map của công ty nghiên cứu TeleGeography vẽ bản đồ tương tác toàn bộ tuyến cáp biển thế giới, rất đáng mở ra một lần. Sách Tubes của Andrew Blum (2012) kể hành trình đi tìm "hình hài vật chất" của Internet, có chương về trạm cáp biển.