Chuẩn bị theo nhóm hàng xóm mạnh hơn một gia đình đơn lẻ vì khi biến cố xảy ra, người đến giúp đầu tiên gần như luôn là người ở gần nhất, trước cả lực lượng cứu hộ. Một nhóm vài chục hộ biết mặt nhau, biết ai cần giúp, biết ai có kỹ năng gì và có kênh liên lạc chung sẽ vượt qua mất điện, dịch bệnh, sự cố toà nhà tốt hơn nhiều so với từng nhà tự lo. Nghiên cứu về thảm hoạ cho thấy quan hệ xã hội là một trong những yếu tố dự báo mạnh nhất cho khả năng sống sót và phục hồi.
Bằng chứng: vì sao hàng xóm quan trọng
Đợt nắng nóng Chicago 1995
Tháng 7/1995, một đợt nắng nóng gay gắt ở Chicago (Mỹ) làm khoảng 739 người tử vong vượt mức thông thường, theo các phân tích về sau. Nhà xã hội học Eric Klinenberg, trong cuốn Heat Wave: A Social Autopsy of Disaster in Chicago (2002), chỉ ra rằng nhiều nạn nhân là người cao tuổi sống một mình, ít ai thăm hỏi. Ông so sánh những khu phố có điều kiện kinh tế gần giống nhau nhưng tỷ lệ tử vong khác nhau rõ rệt, và cho rằng khu phố có đời sống cộng đồng sôi động, nhiều người qua lại, hàng quán, nhà thờ, hội nhóm, có tỷ lệ tử vong thấp hơn vì người già được để ý tới.
Vốn xã hội và phục hồi
Nhà khoa học chính trị Daniel Aldrich, trong cuốn Building Resilience (2012), nghiên cứu các cộng đồng sau những thảm hoạ lớn ở Nhật Bản, Ấn Độ và Mỹ. Kết luận chính của ông: mức độ gắn kết xã hội, tức "vốn xã hội", dự báo tốc độ phục hồi tốt hơn nhiều yếu tố như tiền viện trợ hay mức độ thiệt hại. Cộng đồng gắn kết chia sẻ thông tin nhanh hơn, giúp nhau dọn dẹp, tạo sức ép đòi hỗ trợ và giữ người dân không bỏ đi.
Người cứu đầu tiên là hàng xóm
Sau nhiều trận động đất lớn, các nghiên cứu ghi nhận phần lớn người được cứu ra khỏi nhà sập là nhờ người nhà và hàng xóm, trong những giờ đầu khi lực lượng chuyên nghiệp chưa thể có mặt khắp nơi. Đây là lý do nhiều nước đầu tư đào tạo người dân làm "lớp ứng cứu đầu tiên".
Mô hình cộng đồng ở các nước
| Nơi | Mô hình | Ý tưởng chính |
|---|---|---|
| Nhật Bản | Tổ chức phòng chống thiên tai tự nguyện của khu dân cư | Người dân tổ chức diễn tập, quản lý kho đồ dùng chung, lập danh sách người cần hỗ trợ |
| Mỹ | Đội ứng cứu khẩn cấp cộng đồng (CERT) | Bắt đầu ở Los Angeles giữa thập niên 1980, được FEMA mở rộng toàn quốc; huấn luyện người dân kỹ năng cơ bản để tự giúp khu mình |
| Việt Nam | Tổ dân phố, tổ dân cư, ban quản trị chung cư, các nhóm tình nguyện | Đã có sẵn khung tổ chức, nhiều nơi hoạt động rất mạnh trong đại dịch |
Việt Nam có lợi thế lớn: đời sống khu phố, tổ dân phố, hội phụ nữ, đoàn thanh niên, nhóm chat chung cư vốn đã tồn tại. Trong đại dịch, nhiều khu dân cư tự tổ chức đi chợ hộ, chia sẻ thực phẩm, hỗ trợ người già và gia đình đang cách ly. Việc cần làm không phải tạo mới, mà là làm cho những nhóm có sẵn chuẩn bị tốt hơn.
Lập nhóm chuẩn bị: năm bước
- Bắt đầu nhỏ. Một tầng chung cư, một con hẻm, mười đến ba mươi hộ là cỡ vừa. Nhóm quá lớn khó biết mặt nhau.
- Lập kênh liên lạc: nhóm chat chung, cộng thêm một danh sách số điện thoại in giấy dán ở chỗ chung hoặc giữ ở người đầu mối, phòng khi mạng chậm.
- Biết ai cần giúp. Người già sống một mình, người khuyết tật, người bệnh mạn tính, bà bầu, nhà có con nhỏ. Chỉ ghi khi người đó đồng ý và chỉ ghi những gì cần thiết.
- Biết ai giúp được gì. Nhân viên y tế, thợ điện, thợ nước, người có xe, người biết sửa máy, người nấu ăn giỏi, thanh niên khoẻ. Một bảng kỹ năng nhỏ là tài sản lớn.
- Gặp nhau trong lúc bình thường. Một buổi dọn vệ sinh chung, một bữa liên hoan, một buổi nghe tập huấn PCCC. Quan hệ phải xây trước khi cần.
Những việc nhóm có thể làm cùng nhau
- Chia sẻ đồ dùng ít khi cần: thang, máy khoan, xe đẩy hàng, bình chữa cháy dự phòng. Không cần nhà nào cũng có một bộ.
- Mua chung những thứ dự trữ theo nhu cầu thật, đỡ chi phí và đỡ cảnh mỗi nhà tranh nhau một lúc.
- Thay phiên thăm hỏi người già, người ốm khi mất điện, nắng nóng, dịch bệnh.
- Lan truyền thông tin chính thống: một người đầu mối chuyển thông báo của chính quyền, ban quản lý; nhóm thoả thuận không chuyển tin đồn chưa kiểm chứng.
- Diễn tập nhỏ: đi thử lối thoát hiểm, thử một tối mất điện cả tầng, kiểm tra ai có đèn, ai cần giúp lên xuống cầu thang.
- Chăm vườn chung, trao đổi cây giống nếu có sân thượng, khoảng đất trống.
Những điều nên tránh
- Thu thập thông tin quá mức: không cần biết thu nhập, tài sản, đồ dự trữ của từng nhà. Chỉ những gì phục vụ việc giúp nhau.
- Biến nhóm thành nơi cãi nhau: đặt vài quy tắc đơn giản, như không bàn chuyện ngoài lề, không đăng tin giật gân.
- Thay thế cơ quan chức năng: nhóm hỗ trợ, không tự làm việc của lực lượng cứu hộ, y tế, công an. Gặp tình huống nguy hiểm thì gọi 113, 114, 115.
- Loại trừ người khác: nhóm mạnh nhất là nhóm mở, kể cả người thuê trọ, người mới đến.
Góc nhìn hôm nay
Phim tận thế hay vẽ hàng xóm thành mối đe doạ: người ta khoá cửa, nghi kỵ, tranh giành. Thực tế từ hàng chục năm nghiên cứu thảm hoạ cho thấy điều ngược lại: con người phần lớn hợp tác, và những cộng đồng đã quen biết nhau từ trước vượt qua biến cố tốt nhất. Chuẩn bị theo nhóm vì vậy không chỉ hiệu quả hơn mà còn khiến đời sống thường ngày dễ chịu hơn.
Muốn đọc thêm, hai cuốn sách đáng tìm là Heat Wave của Eric Klinenberg và Building Resilience của Daniel Aldrich; tài liệu CERT của FEMA có trên Ready.gov. Việc làm ngay tuần này: gõ cửa chào một nhà hàng xóm bạn chưa biết tên, và hỏi xem tầng, hẻm mình đã có nhóm liên lạc chung chưa.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hàng xóm quan trọng khi có thảm hoạ?
Vì người ở gần nhất luôn có mặt sớm nhất, trước cả lực lượng cứu hộ. Nghiên cứu về các thảm hoạ cho thấy cộng đồng gắn kết chia sẻ thông tin nhanh hơn, giúp được người yếu thế và phục hồi nhanh hơn.
Đợt nắng nóng Chicago 1995 cho thấy điều gì?
Đợt nắng nóng tháng 7/1995 làm khoảng 739 người tử vong vượt mức thông thường, nhiều người là người già sống một mình. Nhà xã hội học Eric Klinenberg chỉ ra khu phố có đời sống cộng đồng sôi động có tỷ lệ tử vong thấp hơn, vì người già được để ý tới.
CERT là gì?
CERT là các đội ứng cứu khẩn cấp cộng đồng ở Mỹ, bắt đầu ở Los Angeles giữa thập niên 1980 và được FEMA mở rộng toàn quốc. Người dân được huấn luyện kỹ năng cơ bản để tự giúp khu mình trong những giờ đầu sau biến cố.
Lập nhóm chuẩn bị với hàng xóm bắt đầu thế nào?
Bắt đầu với một tầng chung cư hoặc một con hẻm, lập kênh liên lạc chung kèm danh sách số điện thoại in giấy. Tìm hiểu ai cần hỗ trợ, ai có kỹ năng gì, rồi gặp nhau trong những dịp bình thường để xây quan hệ.
Nhóm hàng xóm có nên ghi lại đồ dự trữ của từng nhà không?
Không cần. Chỉ nên ghi những thông tin phục vụ việc giúp nhau, như ai cần hỗ trợ và ai có kỹ năng gì, và chỉ khi người đó đồng ý. Thu thập quá nhiều thông tin dễ gây mất lòng tin.
