Bệnh lây từ động vật sang người (giới y tế gọi là bệnh truyền lây giữa động vật và người, tiếng Anh là zoonosis) chiếm phần lớn các bệnh truyền nhiễm mới: theo CDC Mỹ, cứ 4 bệnh mới nổi thì khoảng 3 bệnh có nguồn gốc từ động vật. Lý do là động vật hoang dã và vật nuôi mang vô số virus, vi khuẩn mà con người chưa từng gặp, và khi tiếp xúc giữa người với động vật tăng lên, cơ hội để mầm bệnh "nhảy loài" cũng tăng theo.
Bao nhiêu bệnh của người đến từ động vật
Hai con số hay được trích dẫn:
- Hơn 6 trên 10 bệnh truyền nhiễm đã biết ở người có thể lây từ động vật (CDC).
- Một nghiên cứu nổi tiếng của Kate Jones và cộng sự trên tạp chí Nature năm 2008, phân tích hơn 300 sự kiện bệnh mới nổi từ 1940 đến 2004, cho thấy khoảng 60% là bệnh lây từ động vật, và phần lớn trong số đó xuất phát từ động vật hoang dã.
Những bệnh quen thuộc như cúm gia cầm, Ebola, HIV, SARS, MERS đều có gốc gác từ động vật. Bệnh dại là ví dụ cổ điển nhất, nhưng là chuyện của một bài riêng.
Mầm bệnh "nhảy loài" diễn ra thế nào
Giới khoa học gọi quá trình này là lan tràn chéo loài (spillover). Để một mầm bệnh trở thành đại dịch ở người, nó phải vượt qua cả chuỗi rào cản:
- Có mặt trong vật chủ với số lượng đủ lớn (dơi, chim, gặm nhấm…).
- Thoát ra môi trường: qua nước bọt, phân, máu, thịt.
- Tiếp xúc với người: giết mổ, ăn sống, bị cắn, hít bụi, làm việc trong chuồng trại.
- Xâm nhập được tế bào người — nhiều virus dừng ở bước này vì không bám được thụ thể của người.
- Lây tiếp từ người sang người một cách bền vững — bước khó nhất.
Phần lớn các lần nhảy loài dừng ở bước 4 hoặc 5: người bệnh mắc từ động vật nhưng không lây cho ai, gọi là "vật chủ ngõ cụt". Cúm A/H5N1 là ví dụ: hàng trăm người trên thế giới nhiễm từ gia cầm, tỷ lệ tử vong cao, nhưng tới nay chưa lây bền vững giữa người với người. Đó cũng là lý do giới y tế theo dõi nó rất sát — vì chỉ cần vượt qua bước cuối.
Những bệnh mới nổi tiêu biểu
| Bệnh | Phát hiện ở người | Nguồn động vật | Đường đến người |
|---|---|---|---|
| HIV | Nhận diện đầu thập niên 1980 | Tinh tinh (virus SIV) | Nghiên cứu di truyền cho thấy nhảy loài ở Trung Phi từ đầu thế kỷ 20, nhiều khả năng qua săn bắt và xẻ thịt |
| Ebola | 1976 | Dơi được cho là ổ chứa; khỉ, linh dương rừng cũng nhiễm | Tiếp xúc máu, dịch cơ thể của động vật hoặc người bệnh |
| Nipah | 1998–1999, Malaysia | Dơi ăn quả | Dơi → lợn → người chăn nuôi; ở Bangladesh qua nhựa chà là bị dơi làm bẩn |
| SARS | 2002–2003 | Dơi móng ngựa, qua cầy hương | Chợ động vật sống |
| Cúm A/H5N1 | 1997 ở Hồng Kông; Việt Nam có ca từ cuối 2003 | Gia cầm, chim hoang dã | Giết mổ, chăm sóc gia cầm bệnh |
| MERS | 2012 | Lạc đà một bướu (ổ chứa xa hơn có thể là dơi) | Tiếp xúc lạc đà; lây trong bệnh viện |
Ở dịch Nipah tại Malaysia, khoảng một triệu con lợn đã phải tiêu huỷ để chặn dịch — cho thấy cái giá kinh tế của bệnh từ động vật không chỉ nằm ở bệnh viện.
Vì sao bệnh mới ngày càng hay xuất hiện
- Thay đổi sử dụng đất: phá rừng, mở đường, khai mỏ đưa người và vật nuôi vào sát môi trường sống của động vật hoang dã.
- Buôn bán và tiêu thụ động vật hoang dã: nhiều loài bị dồn chung trong lồng chật ở chợ, hoàn hảo cho virus trao đổi.
- Chăn nuôi mật độ cao: hàng chục nghìn con gia cầm hay lợn gần nhau, giống di truyền tương tự — một virus vào được là lan nhanh, có nhiều cơ hội biến đổi.
- Đi lại toàn cầu: một ca bệnh ở làng xa có thể lên máy bay trong vài ngày.
- Khí hậu thay đổi: làm dịch chuyển vùng sống của muỗi, ve, dơi.
Cũng có một phần là do ta tìm giỏi hơn: xét nghiệm gen giúp nhận diện những virus trước đây bị gọi chung là "sốt không rõ nguyên nhân". Không phải mọi sự gia tăng trên giấy đều là gia tăng thật.
Một sức khoẻ: chống bệnh từ gốc
Vì sức khoẻ người, vật nuôi và môi trường gắn chặt với nhau, WHO, Tổ chức Nông Lương Liên Hợp Quốc (FAO), Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH) và Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) cùng thúc đẩy cách tiếp cận Một sức khoẻ (One Health). Nghĩa là ngành y tế, thú y, nông nghiệp, môi trường chia sẻ dữ liệu và hành động chung: giám sát dịch ở đàn gia cầm, cảnh báo sớm khi chim hoang dã chết bất thường, kiểm soát buôn bán động vật hoang dã.
Việt Nam có kinh nghiệm thực tế với cách làm này qua các đợt cúm gia cầm từ năm 2003–2004: phối hợp giữa ngành thú y và y tế, tiêu huỷ đàn bệnh, tiêm phòng cho gia cầm, truyền thông cho người chăn nuôi.
Ở Việt Nam: những nguy cơ gần gũi
Không cần đi rừng mới gặp bệnh từ động vật. Vài nguy cơ quen thuộc mà Bộ Y tế thường xuyên cảnh báo:
- Liên cầu lợn (Streptococcus suis): lây qua ăn tiết canh, thịt lợn tái, nội tạng chưa nấu chín, hoặc qua vết xước khi giết mổ lợn bệnh. Gây viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết, có thể để lại điếc hoặc tử vong.
- Cúm gia cầm: nguy cơ khi giết mổ, vặt lông gia cầm ốm chết, chơi với gà chọi bệnh.
- Bệnh do xoắn khuẩn (leptospira): qua nước ngập lẫn nước tiểu chuột.
- Thịt thú rừng: ngoài vấn đề pháp luật bảo vệ động vật hoang dã, đây là đường mầm bệnh lạ đi vào bếp.
Góc nhìn hôm nay: việc mỗi nhà làm được
- Nấu chín kỹ thịt, trứng, nội tạng; không ăn tiết canh.
- Không giết mổ, không ăn gia súc, gia cầm ốm chết; báo cho thú y hoặc chính quyền xã/phường khi thấy vật nuôi chết bất thường.
- Rửa tay bằng xà phòng sau khi tiếp xúc vật nuôi, chuồng trại, thịt sống; dùng thớt riêng cho đồ sống và đồ chín.
- Không mua bán, nuôi nhốt động vật hoang dã; không cầm tay dơi, chim chết.
- Tiêm phòng cho chó mèo theo hướng dẫn của thú y.
- Sốt cao, đau đầu, cứng gáy, khó thở sau khi tiếp xúc gia cầm, lợn bệnh hay ăn đồ sống: đến cơ sở y tế ngay hoặc gọi 115, nhớ kể rõ đã tiếp xúc gì.
Muốn đọc thêm: David Quammen, Spillover (2012) — cuốn sách phổ thông hay nhất về chủ đề này, viết như truyện trinh thám khoa học. Trang Một sức khoẻ của WHO và trang về bệnh truyền lây của CDC có tài liệu dễ đọc, cập nhật.
Câu hỏi thường gặp
Bệnh lây từ động vật sang người là gì?
Là những bệnh do virus, vi khuẩn, ký sinh trùng vốn sống ở động vật lây sang người qua tiếp xúc, thức ăn, côn trùng hay môi trường. Cúm gia cầm, Ebola, SARS, liên cầu lợn đều thuộc nhóm này.
Vì sao đại dịch mới hay bắt đầu từ động vật?
Vì động vật mang vô số mầm bệnh mà hệ miễn dịch người chưa từng gặp. Khi tiếp xúc giữa người và động vật tăng do phá rừng, buôn bán thú hoang và chăn nuôi dày đặc, cơ hội để mầm bệnh nhảy loài cũng tăng.
Có bao nhiêu phần trăm bệnh mới nổi đến từ động vật?
Theo CDC, khoảng 3 trên 4 bệnh mới nổi có nguồn gốc từ động vật. Nghiên cứu trên tạp chí Nature năm 2008 cho thấy khoảng 60% sự kiện bệnh mới nổi là bệnh lây từ động vật, phần lớn từ động vật hoang dã.
Ăn tiết canh có nguy hiểm không?
Có. Tiết canh và thịt lợn chưa chín là đường lây chính của liên cầu lợn ở Việt Nam, có thể gây viêm màng não, điếc hoặc tử vong. Bộ Y tế khuyến cáo không ăn tiết canh và nấu chín kỹ thịt lợn.
Một sức khoẻ (One Health) là gì?
Là cách tiếp cận coi sức khoẻ của người, vật nuôi và môi trường là một hệ thống. Ngành y tế, thú y, nông nghiệp và môi trường cùng giám sát và hành động để phát hiện, chặn bệnh từ động vật ngay từ gốc.
