Zombie đi chậm là "luật gốc" do George A. Romero đặt ra từ năm 1968; zombie chạy nhanh trở thành trào lưu sau phim Anh 28 Days Later (2002) của đạo diễn Danny Boyle, dù trước đó đã có vài phim thử. Hai kiểu tạo ra hai loại sợ khác nhau: đi chậm là nỗi sợ âm ỉ, không lối thoát; chạy nhanh là nỗi sợ dồn dập, không kịp thở. Cuộc tranh cãi "nhanh hay chậm" đến nay vẫn chia đôi người mê thể loại này.
Zombie đi chậm: vì sao Romero chọn như vậy
Trong Night of the Living Dead (1968) và các phim tiếp theo, xác sống của Romero lê bước, vụng về, có thể bị đẩy ngã. Một con đơn lẻ gần như không nguy hiểm. Cái đáng sợ là:
- Chúng không bao giờ dừng. Không ngủ, không mệt, không nản.
- Chúng ngày càng đông. Mỗi người chết là thêm một con.
- Con người tự hại mình: chủ quan, cãi nhau, mắc kẹt vì sai lầm của chính mình.
Romero từng nhiều lần nói ông không thích zombie chạy, với lý lẽ đơn giản: xác chết thì cơ bắp đã cứng, mục rữa, không thể chạy. Với ông, zombie là ẩn dụ về những thứ chậm mà chắc: cái chết, sự tha hoá, thói quen mù quáng của xã hội. Thứ bạn tưởng có thể né mãi, cho đến khi bị dồn vào góc.
Trước 2002 đã có zombie chạy chưa?
Có, nhưng chưa thành trào lưu. Hai ví dụ hay được nhắc:
- Nightmare City (tên gốc Ý Incubo sulla città contaminata, 1980) của Umberto Lenzi: những người bị nhiễm xạ chạy nhanh, dùng cả vũ khí. Về kỹ thuật, họ không phải xác chết.
- The Return of the Living Dead (1985) của Dan O'Bannon: phim nửa kinh dị nửa hài, có xác sống chạy được, biết nói và đòi ăn "não". Chính phim này gắn chặt hình ảnh zombie ăn não vào văn hoá đại chúng, dù phim Romero không có chi tiết đó.
Hai phim này có người hâm mộ riêng nhưng không đổi được hướng của cả thể loại. Phải đến đầu những năm 2000 mới có bước ngoặt.
28 Days Later (2002): cú đổi luật
28 Days Later do Danny Boyle đạo diễn, Alex Garland viết kịch bản, Cillian Murphy đóng vai Jim. Mở đầu phim, các nhà hoạt động giải phóng động vật đột nhập một phòng thí nghiệm, thả những con tinh tinh bị nhiễm một loại virus gọi là "Rage" (Cuồng nộ). Hai mươi tám ngày sau, Jim tỉnh dậy trong một bệnh viện vắng tanh ở London. Các cảnh Jim đi một mình qua cầu Westminster, qua những con phố không một bóng người, được quay vào sáng sớm khi đường phố tạm phong toả, trở thành hình ảnh kinh điển của phim hậu tận thế.
Ba điều làm phim này khác hẳn:
1. Không phải người chết
Người nhiễm "Rage" vẫn sống. Họ là người bệnh, mất kiểm soát, cực kỳ hung hãn, lây bệnh qua máu và nước bọt chỉ trong vài giây. Họ cũng có thể chết đói. Vì thế nhiều người hâm mộ cãi rằng đây không phải phim zombie mà là phim "người nhiễm bệnh". Boyle và Garland cũng từng nói vậy. Nhưng khán giả vẫn xếp nó vào dòng zombie, và chính sự lẫn lộn này mở đường cho mọi phim "zombie do virus" sau đó.
2. Chạy nhanh và lây cực nhanh
Người nhiễm lao tới với tốc độ của một người khoẻ mạnh đang giận điên. Bị cắn hay dính máu vào mắt, miệng là chỉ vài chục giây sau đã biến đổi. Không còn thời gian để nghĩ, để cãi nhau như trong nhà nông trại của Romero. Nỗi sợ chuyển từ "bị bao vây" sang "bị săn đuổi".
3. Hình ảnh thô, như phim tài liệu
Phim quay phần lớn bằng máy quay video kỹ thuật số loại bán chuyên, hình hạt, màu bệch. Lựa chọn này vừa tiết kiệm vừa cho cảm giác như đang xem cảnh quay của người thật trong một thành phố đã chết.
Sau 2002: làn sóng zombie chạy
Thành công của 28 Days Later kéo theo một loạt phim theo hướng nhanh và dữ:
| Năm | Phim | Kiểu zombie |
|---|---|---|
| 2002 | 28 Days Later (Danny Boyle) | Người nhiễm virus, chạy nhanh |
| 2004 | Dawn of the Dead bản làm lại (Zack Snyder) | Xác chết sống lại nhưng chạy nhanh |
| 2004 | Shaun of the Dead (Edgar Wright) | Đi chậm kiểu Romero, phim hài tôn vinh bản gốc |
| 2007 | 28 Weeks Later | Phần tiếp theo, người nhiễm chạy nhanh |
| 2010 | The Walking Dead (truyền hình) | Quay lại đi chậm, đông như đàn |
| 2013 | World War Z (phim) | Cực nhanh, dồn thành "tháp người" |
| 2016 | Train to Busan | Nhanh, co giật, lây trong vài giây |
| 2025 | 28 Years Later (Boyle và Garland trở lại) | Thế giới người nhiễm sau ba thập kỷ |
Điều thú vị là Shaun of the Dead và The Walking Dead lại cố ý giữ zombie đi chậm, như một cách tôn trọng Romero. Hai trường phái cùng tồn tại cho đến nay.
Nhanh hay chậm: mỗi kiểu kể được chuyện gì
| Tiêu chí | Zombie đi chậm | Zombie chạy nhanh |
|---|---|---|
| Loại sợ | Âm ỉ, ngột ngạt, tuyệt vọng | Dồn dập, giật mình, hoảng loạn |
| Mối nguy chính | Số đông và sự chủ quan | Tốc độ và sự bất ngờ |
| Hợp với | Phim dài, truyền hình nhiều tập, chuyện con người | Phim hành động, nhịp nhanh |
| Có thời gian cho xung đột nội bộ | Nhiều | Ít |
| Ẩn dụ hay gặp | Tiêu dùng mù quáng, cái chết không tránh được | Dịch bệnh, cơn giận lan truyền, đám đông mất kiểm soát |
Nói gọn: zombie chậm hợp với chuyện "chúng ta sẽ sống với nhau thế nào", zombie nhanh hợp với chuyện "chạy kịp không". Không kiểu nào hay hơn tuyệt đối; nó tuỳ vào câu chuyện người làm phim muốn kể.
Về mặt sinh học, kiểu nào "hợp lý" hơn?
Đây là câu hỏi vui, nhưng có thể trả lời bằng kiến thức phổ thông. Một xác chết thật trải qua co cứng tử thi trong vài giờ đầu, sau đó cơ bắp bắt đầu phân huỷ; không có tuần hoàn máu thì cơ bắp không có năng lượng. Nếu xác chết đi được, nó chỉ có thể đi rất kém và ngày càng kém, đúng như lý lẽ của Romero.
Còn người nhiễm bệnh kiểu 28 Days Later là người sống, tim vẫn đập, cơ bắp vẫn hoạt động, nên chạy được. Nhưng họ cũng mệt, đói, mất nước, bị thương thì chảy máu. Chính phim cũng dựa vào điều này: người nhiễm không ăn, không chăm sóc bản thân, và theo thời gian sẽ chết đói. Bệnh dại ngoài đời, căn bệnh làm người ta hay liên tưởng tới "cơn cuồng nộ" này, cũng khiến người bệnh kích động nhưng kiệt sức và tử vong nhanh, chứ không chạy mãi được.
Góc nhìn hôm nay: xem gì để tự so sánh
Muốn tự rút ra ý kiến, hãy xem theo cặp:
- Dawn of the Dead (1978, Romero) và bản làm lại 2004 của Zack Snyder: cùng bối cảnh trung tâm thương mại, một bên chậm, một bên nhanh.
- 28 Days Later (2002) và Shaun of the Dead (2004): ra cách nhau hai năm, cùng là phim Anh, cùng mở đầu bằng cảnh thành phố quen thuộc trở nên xa lạ, nhưng một bên kinh dị, một bên hài.
- Bản truyền hình The Walking Dead và phim World War Z: zombie đi chậm thành đàn so với zombie lao như thác.
Xem xong, bạn sẽ nhận ra câu hỏi "nhanh hay chậm" thật ra là câu hỏi "bạn sợ điều gì hơn: bị đuổi kịp, hay không còn chỗ nào để đi".
Câu hỏi thường gặp
Phim zombie chạy nhanh đầu tiên là phim nào?
Không có câu trả lời tuyệt đối, vì nhiều phim cũ có cảnh sinh vật chạy. Hai phim hay được nhắc là Nightmare City (1980) của Ý và The Return of the Living Dead (1985) của Mỹ. Tuy vậy, chính 28 Days Later (2002) mới biến zombie chạy nhanh thành trào lưu.
28 Days Later có phải phim zombie không?
Về kỹ thuật, người nhiễm virus "Rage" trong phim là người sống bị bệnh, không phải xác chết sống lại. Chính đạo diễn và biên kịch cũng nói như vậy. Nhưng khán giả và giới phê bình vẫn xếp phim vào dòng zombie vì cách lây và không khí hậu tận thế.
Vì sao George Romero không thích zombie chạy?
Romero cho rằng xác chết thì cơ bắp cứng và mục rữa nên không thể chạy. Với ông, sức nặng của zombie nằm ở chỗ chúng chậm mà không bao giờ dừng, và ở việc con người tự gây hoạ cho nhau. Zombie chạy nhanh, theo ông, làm mất ẩn dụ ấy.
Zombie ăn não bắt nguồn từ phim nào?
Hình ảnh zombie đòi ăn "não" phổ biến từ phim The Return of the Living Dead (1985). Trong các phim của Romero, zombie ăn thịt người nói chung chứ không nhắm riêng vào não. Chi tiết này về sau thành câu đùa quen thuộc của văn hoá đại chúng.
28 Years Later là phần mấy?
28 Years Later (2025) là phần thứ ba của loạt phim, sau 28 Days Later (2002) và 28 Weeks Later (2007). Danny Boyle trở lại làm đạo diễn, Alex Garland trở lại viết kịch bản. Phim lấy bối cảnh gần ba mươi năm sau khi virus bùng phát.
