Bệnh dại: căn bệnh giống zombie nhất ngoài đời và cách phòng tránh

Bệnh dại là căn bệnh ngoài đời giống "zombie" nhất: virus lây qua vết cắn, đi ngược dây thần kinh lên não, khiến người bệnh kích động, sợ nước, sợ gió, rồi tử vong. Khác phim ở chỗ người bệnh dại không tấn công người khác theo kiểu săn mồi và hiếm khi lây cho người. Điều quan trọng nhất cần nhớ: theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Bộ Y tế, bị chó, mèo hay động vật nghi dại cắn, cào thì phải đi tiêm phòng ngay; một khi đã lên cơn dại thì gần như 100% tử vong.

Vì sao bệnh dại hay được so với zombie

Khi viết các câu chuyện về virus biến người thành sinh vật hung hãn, nhiều tác giả và nhà phê bình đã nhắc tới bệnh dại. Những điểm giống:

• Lây qua vết cắn: virus có trong nước bọt của con vật bị bệnh.
• Tấn công não: virus đi theo dây thần kinh ngoại biên lên tuỷ sống và não.
• Thay đổi hành vi: con vật hiền thành dữ, cắn bừa, đi lang thang; người bệnh có thể kích động, lú lẫn.
• Thời gian ủ bệnh: có một khoảng "bình thường" trước khi phát bệnh, giống nhân vật bị cắn trong phim còn tỉnh táo một thời gian.

Những điểm khác hoàn toàn:

• Người bệnh dại không săn người khác, không đi theo bầy. Họ là người bệnh nặng cần được chăm sóc y tế.
• Lây từ người sang người cực kỳ hiếm; chủ yếu ghi nhận qua cấy ghép mô, tạng.
• Người bệnh không "sống mãi": bệnh tiến triển nhanh tới tử vong, thường chỉ trong vài ngày tới khoảng hai tuần sau khi có triệu chứng.

Bệnh dại là gì, lây thế nào

Bệnh dại do virus thuộc chi Lyssavirus gây ra. Mọi động vật có vú đều có thể mắc, nhưng nguồn lây chính cho người là chó. Theo WHO, chó là nguồn của tới khoảng 99% ca bệnh dại ở người trên thế giới. Ngoài ra còn có mèo, dơi, cáo, chồn, khỉ.

Virus có trong nước bọt của con vật bị dại. Người bị lây khi:

• Bị cắn, nhất là vết cắn sâu.
• Bị cào xước rách da.
• Bị liếm vào vết thương hở hoặc niêm mạc (mắt, miệng, mũi).

WHO ước tính bệnh dại vẫn gây chết khoảng vài chục nghìn người mỗi năm trên thế giới, phần lớn ở châu Á và châu Phi, và rất nhiều nạn nhân là trẻ em. Ở Việt Nam, mỗi năm vẫn ghi nhận hàng chục ca tử vong, đa số là người bị chó cắn mà không đi tiêm phòng hoặc tiêm không đủ.

Diễn biến bệnh: từ vết cắn đến lên cơn

Thể cuồng (hay gặp hơn)

Người bệnh kích động, bồn chồn, lú lẫn, có lúc tỉnh lúc mê. Dấu hiệu đặc trưng là sợ nước: cố uống thì cơ họng co thắt dữ dội, nên chỉ nhìn thấy nước cũng hoảng. Nhiều người còn sợ gió: một luồng gió thổi vào mặt cũng gây co thắt. Đây là hình ảnh dễ bị khai thác nhất trong phim ảnh.

Thể liệt

Ít kịch tính hơn nên dễ bị chẩn đoán nhầm. Cơ yếu dần, liệt lan từ chỗ bị cắn, rồi hôn mê. Thể này cũng gây tử vong.

Từ Louis Pasteur đến vắc-xin hôm nay

Năm 1885, Louis Pasteur và cộng sự dùng vắc-xin dại thử nghiệm của họ cho cậu bé Joseph Meister, 9 tuổi, bị một con chó dại cắn nhiều vết. Cậu bé sống sót. Đây là một cột mốc lớn của y học, mở đường cho Viện Pasteur và cho cả ngành vắc-xin hiện đại. Ở Việt Nam, Viện Pasteur Nha Trang và Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh có lịch sử hơn một thế kỷ, gắn với công tác phòng dại từ thời đó.

Vắc-xin dại hiện đại an toàn hơn rất nhiều so với thời Pasteur. Điểm đặc biệt của bệnh dại: vì thời gian ủ bệnh dài, tiêm vắc-xin sau khi bị cắn vẫn kịp để cơ thể tạo miễn dịch trước khi virus lên tới não, nếu tiêm sớm và đủ. Với vết thương nặng, bác sĩ có thể chỉ định thêm huyết thanh kháng dại. Lịch tiêm và liều lượng do cơ sở y tế quyết định theo từng trường hợp.

Đã từng có một số rất ít người sống sót sau khi lên cơn dại, ca được biết nhiều nhất là một thiếu nữ ở Mỹ năm 2004 được điều trị bằng phác đồ gây hôn mê. Tuy vậy, các lần áp dụng lại sau đó phần lớn thất bại. Không ai nên trông vào ngoại lệ này.

Bị chó, mèo cắn: việc cần làm ngay

Đây là hướng dẫn phổ thông theo khuyến cáo của WHO và Bộ Y tế, không thay cho chỉ định của bác sĩ:

1. Rửa vết thương ngay dưới vòi nước chảy với xà phòng, kỹ và lâu, WHO khuyến cáo khoảng 15 phút. Sau đó sát khuẩn bằng cồn hoặc dung dịch sát khuẩn có sẵn.
2. Không đắp lá, đắp thuốc nam, không nặn, không băng kín vết cắn.
3. Đi ngay tới cơ sở y tế hoặc điểm tiêm phòng dại gần nhất để được bác sĩ đánh giá và tiêm. Vết cắn ở đầu, mặt, cổ, tay, hoặc vết cắn sâu, nhiều vết: càng phải đi gấp. Tình trạng nặng thì gọi 115.
4. Theo dõi con vật nếu có thể (nhốt riêng, không đánh chết vứt đi) và báo cho bác sĩ. Bác sĩ sẽ hướng dẫn dựa vào tình trạng con vật.
5. Tiêm đủ lịch theo hẹn. Bỏ dở giữa chừng là mất tác dụng bảo vệ.

Sai lầm hay gặp: nghĩ vết cắn nhỏ, chó nhà quen, hoặc tin "chữa dại bằng thuốc nam". Đó chính là những lý do dẫn tới phần lớn ca tử vong ở Việt Nam.

Phòng bệnh dại cho cả nhà

• Tiêm phòng dại cho chó, mèo đầy đủ và định kỳ. Đây là cách hiệu quả nhất để cắt đứt nguồn lây ngay từ gốc.
• Không thả rông chó; đưa chó ra đường thì đeo rọ mõm, xích dắt.
• Dạy trẻ không trêu chó lạ, không chạm vào chó đang ăn, đang ngủ, đang nuôi con; bị cắn, cào thì phải báo người lớn ngay, kể cả vết nhỏ.
• Không bắt, không chạm vào dơi và động vật hoang dã.
• Người làm nghề có nguy cơ cao (thú y, chăm sóc động vật, làm việc với dơi) có thể được tư vấn tiêm phòng trước phơi nhiễm tại cơ sở y tế.

Góc nhìn hôm nay: nỗi sợ đúng chỗ

Phim zombie khiến người ta sợ những thứ không có thật. Bệnh dại thì có thật, nhưng lại phòng được gần như hoàn toàn. WHO và nhiều tổ chức quốc tế đặt mục tiêu chấm dứt tử vong do bệnh dại lây từ chó vào năm 2030, chủ yếu bằng tiêm phòng cho chó và tiêm kịp thời cho người bị cắn.

Nếu muốn đọc thêm, nguồn đáng tin là trang thông tin về bệnh dại của WHO, của Bộ Y tế và các Viện Pasteur ở Việt Nam. Ngày 28 tháng 9, ngày mất của Louis Pasteur, được chọn làm Ngày Thế giới phòng chống bệnh dại; đó là dịp tốt để kiểm tra lại sổ tiêm của chó mèo trong nhà.