George A. Romero và Night of the Living Dead (1968): khai sinh xác sống

Night of the Living Dead (Đêm của những xác sống) là phim kinh dị đen trắng năm 1968 do George A. Romero đạo diễn, quay ở vùng Pittsburgh (Mỹ) với kinh phí rất nhỏ. Phim là lần đầu tiên người chết sống lại được dựng thành bầy đông, ăn thịt người, không ai điều khiển, và gần như mọi phim, sách, truyện zombie sau này đều đi theo công thức ấy. Vì vậy Romero thường được gọi là "cha đẻ của zombie hiện đại".

Một phim độc lập làm ở ngoài Hollywood

Romero khi đó là một người làm quảng cáo ở Pittsburgh. Cùng bạn bè trong công ty Image Ten, ông góp vốn làm một phim kinh dị dài, vì kinh dị là thể loại dễ bán nhất với số tiền ít. Kịch bản viết chung với John A. Russo. Kinh phí thường được nhắc là khoảng hơn một trăm nghìn đô la Mỹ thời đó, rất thấp ngay cả theo chuẩn phim hạng B.

Những chi tiết cho thấy phim được làm "bằng tay" thế nào:

• Phần lớn diễn viên là người quen, nhà đầu tư và dân địa phương. Nhiều người đóng xác sống là người làng.
• Máu giả là siro sô-cô-la, vì phim đen trắng nên không ai nhận ra.
• Ngôi nhà nông trại nơi diễn ra gần hết phim là một căn nhà bỏ hoang sắp bị phá.
• Quay đen trắng một phần vì rẻ hơn; chính màu đen trắng về sau lại tạo vẻ thô ráp như phóng sự.

Phim ra mắt tháng 10 năm 1968 tại Pittsburgh. Ban đầu nó có tên tạm là Night of the Flesh Eaters; khi nhà phân phối đổi tên, bản in mới bị bỏ sót dòng ghi bản quyền. Theo luật Mỹ thời đó, sơ suất này khiến phim rơi vào phạm vi công cộng. Ai cũng có thể chiếu, phát lại, in đĩa. Nhóm làm phim mất phần lớn tiền bản quyền, nhưng nhờ thế phim lan đi khắp nơi và trở thành một trong những phim kinh dị được xem nhiều nhất mọi thời.

Cốt truyện ở mức giới thiệu

Hai anh em Barbra và Johnny lái xe tới nghĩa trang thăm mộ cha. Một người đàn ông loạng choạng tấn công họ. Barbra chạy thoát đến một ngôi nhà nông trại, nơi một nhóm người lạ cũng đang trốn: Ben, một người đàn ông bình tĩnh, quyết đoán; một gia đình trốn dưới hầm; một cặp đôi trẻ. Bên ngoài, xác sống mỗi lúc một đông. Đài phát thanh và truyền hình đưa tin rời rạc về hiện tượng người chết sống lại, phỏng đoán do bức xạ từ một vệ tinh trở về từ sao Kim.

Phần lớn phim là cuộc cãi nhau trong nhà: nên trốn dưới hầm hay giữ tầng trên, nên chạy hay ở lại. Kẻ thù thật sự không chỉ ở ngoài cửa sổ mà còn ở sự nghi kỵ giữa những người sống. Đây là mô típ mà The Walking Dead hay World War Z về sau đều kế thừa.

Romero tạo ra những "luật" nào cho zombie

Trong phim, sinh vật chưa hề được gọi là zombie mà là "ghoul" (quỷ ăn xác). Nhưng các đặc điểm Romero dựng nên đã thành luật chung của cả thể loại:

Romero từng nói ông lấy ý từ tiểu thuyết I Am Legend (1954) của Richard Matheson, kể về người đàn ông cuối cùng giữa một thế giới đã biến thành sinh vật hút máu. Romero giữ ý "cả xã hội biến đổi, một nhóm người cố thủ", nhưng thay ma cà rồng bằng người chết biết đi.

Vai Ben và kết thúc làm khán giả lặng người

Vai chính Ben do Duane Jones, một diễn viên da đen, đảm nhận. Năm 1968, một nhân vật chính da đen thông minh, ra lệnh cho những người da trắng xung quanh là điều hiếm trên màn ảnh Mỹ. Romero kể ông chọn Jones vì đó là diễn viên giỏi nhất trong buổi thử vai, kịch bản không viết riêng cho một chủng tộc. Dù vậy, khán giả không thể xem phim tách khỏi bối cảnh nước Mỹ năm ấy, khi phong trào dân quyền đang sục sôi.

(Tiết lộ nội dung) Ben sống sót qua đêm, nhưng sáng hôm sau bị một toán dân phòng đi càn xác sống bắn chết vì tưởng anh là ghoul. Những bức ảnh tĩnh lạnh lùng chạy dưới phần chữ cuối phim khiến nhiều khán giả bàng hoàng. Kết thúc này biến phim từ chuyện quái vật thành một lời bình về bạo lực và định kiến của chính người sống.

Phản ứng thời đó và vị trí hôm nay

Khi mới ra, phim bị một số nhà phê bình chê là quá bạo lực, nhất là khi được chiếu ở các suất chiều có trẻ em xem, vì hệ thống phân loại phim của Mỹ khi ấy vừa mới bắt đầu áp dụng. Về sau, giới phê bình đánh giá lại, coi đây là một cột mốc của điện ảnh độc lập.

Năm 1999, Thư viện Quốc hội Mỹ đưa phim vào Danh mục Phim Quốc gia (National Film Registry), dành cho tác phẩm có ý nghĩa văn hoá, lịch sử hoặc thẩm mỹ. Một phim làm bằng siro sô-cô-la và diễn viên nghiệp dư đứng cạnh các tác phẩm kinh điển của Hollywood.

Chuỗi phim "Living Dead" của Romero

Romero quay lại thế giới xác sống nhiều lần, mỗi phim gắn với một mối quan tâm xã hội khác:

1. Night of the Living Dead (1968): cố thủ trong nhà nông trại, nghi kỵ giữa người sống.
2. Dawn of the Dead (1978): nhóm người trốn trong một trung tâm thương mại. Xác sống lang thang giữa các gian hàng theo thói quen cũ, một lời châm biếm chủ nghĩa tiêu dùng.
3. Day of the Dead (1985): nhóm nhà khoa học và quân nhân dưới hầm ngầm, xung đột giữa lý trí và vũ lực.
4. Land of the Dead (2005): người giàu sống trong tháp cao, người nghèo ở ngoài; xác sống bắt đầu biết học.
5. Diary of the Dead (2007) và Survival of the Dead (2009): thử nghiệm với lối quay như phim tài liệu tự quay.

Phim gốc còn được làm lại năm 1990 do Tom Savini, chuyên gia hoá trang lâu năm của Romero, đạo diễn; bản này cho nhân vật Barbra mạnh mẽ hơn hẳn. Romero qua đời tháng 7 năm 2017.

Góc nhìn hôm nay: vì sao vẫn đáng xem

Xem lại hôm nay, kỹ xảo có thể làm người trẻ bật cười. Nhưng phim vẫn đáng xem vì ba lẽ:

• Nó là "bản gốc": hiểu phim này, bạn sẽ nhận ra mọi phim zombie sau đó đang vay mượn hay đang phá luật nào.
• Nó cho thấy kinh phí không quyết định giá trị: một nhóm làm quảng cáo ở thành phố công nghiệp đã tạo ra một thể loại.
• Nó dùng quái vật để nói về con người: nỗi sợ thật trong phim là sự hoảng loạn, ích kỷ và bạo lực của người sống.

Vì phim thuộc phạm vi công cộng, bạn có thể tìm xem hợp pháp qua các kho lưu trữ phim công cộng. Nên xem bản đã được phục chế, hình ảnh sạch hơn nhiều so với các bản sao chép trôi nổi. Xem xong, đọc tiếp I Am Legend của Matheson để thấy ý tưởng ban đầu, rồi xem Dawn of the Dead (1978) để thấy Romero tự nâng cấp chính mình.