Nhiều người thích xem phim tận thế vì chúng cho phép trải nghiệm nỗi sợ trong một môi trường an toàn: tim đập nhanh, hồi hộp, nhưng biết rằng mình đang ngồi trên ghế sofa. Các nhà tâm lý học cho rằng kiểu "sợ giải trí" này giúp bộ não diễn tập cách đối phó với tình huống xấu, thoả mãn trí tò mò về cái nguy hiểm, và mang lại cảm giác nhẹ nhõm khi phim kết thúc. Một nghiên cứu năm 2021 của Coltan Scrivner và cộng sự còn ghi nhận người hay xem phim kinh dị, phim tận thế có vẻ vững vàng hơn trong những tháng đầu đại dịch.
Nỗi sợ có kiểm soát
Con người là loài duy nhất tự tìm đến nỗi sợ để giải trí: đi tàu lượn, vào nhà ma, đọc truyện kinh dị, xem phim thảm hoạ. Nhà tâm lý học Paul Rozin gọi hiện tượng thích những trải nghiệm tiêu cực trong giới hạn an toàn là "khổ dâm lành tính" (benign masochism), giống như thích ăn ớt cay: cơ thể phát tín hiệu nguy hiểm, nhưng tâm trí biết là không sao, và chính khoảng cách đó tạo ra khoái cảm.
Phim tận thế là phiên bản kéo dài của nỗi sợ có kiểm soát. Không phải giật mình vài giây như phim kinh dị, mà là hai giờ đắm chìm trong một thế giới sụp đổ, rồi bật đèn lên thấy thế giới vẫn còn nguyên.
Không quá ít, không quá nhiều
Phòng thí nghiệm Nỗi sợ Giải trí (Recreational Fear Lab) ở Đại học Aarhus, Đan Mạch, nghiên cứu khách tham quan một nhà ma thương mại. Công trình của Marc Andersen và cộng sự đăng trên tạp chí Psychological Science năm 2020 cho thấy mức thích thú cao nhất nằm ở vùng giữa: sợ quá ít thì chán, sợ quá nhiều thì khó chịu. Người xem phim cũng tự chọn liều lượng như vậy: có người chỉ xem phim thiên thạch hoành tráng, có người tìm những phim u ám nhất.
Diễn tập trong trí tưởng tượng
Một giả thuyết được nhiều nhà nghiên cứu ủng hộ: câu chuyện nói chung, và câu chuyện đáng sợ nói riêng, là mô phỏng. Khi xem nhân vật đối mặt với dịch bệnh, xác sống, thiên thạch, bộ não ta đặt câu hỏi "nếu là mình thì sao?", thử nghiệm các lựa chọn, cảm nhận các cảm xúc, mà không phải trả giá thật.
Nghiên cứu "luyện tập cho đại dịch"
Năm 2021, Coltan Scrivner cùng các đồng nghiệp John A. Johnson, Jens Kjeldgaard-Christiansen và Mathias Clasen công bố trên tạp chí Personality and Individual Differences một nghiên cứu có tên "Pandemic practice" (Luyện tập cho đại dịch). Khảo sát khoảng 300 người Mỹ trong những tháng đầu của COVID-19, nhóm tác giả ghi nhận:
- Người hâm mộ phim kinh dị cho biết ít căng thẳng tâm lý hơn trong đại dịch.
- Người hay xem các thể loại mà nhóm gọi là "phim chuẩn bị" (tận thế, xác sống, người ngoài hành tinh xâm lăng) cho biết vừa vững vàng hơn vừa chuẩn bị tốt hơn cho đại dịch.
Các tác giả cẩn thận nói rằng đây là nghiên cứu tương quan: nó chưa chứng minh được xem phim làm người ta vững vàng hơn. Có thể những người vốn vững vàng mới thích loại phim này. Dù vậy, kết quả phù hợp với ý tưởng rằng hư cấu đáng sợ có thể là một kiểu luyện tập cảm xúc.
Trí tò mò về cái u tối
Scrivner cũng nghiên cứu tò mò bệnh hoạn (morbid curiosity): xu hướng muốn tìm hiểu về những điều nguy hiểm, đáng sợ. Theo ông, đây không phải dấu hiệu lệch lạc mà là một cơ chế học hỏi: biết về mối nguy giúp tránh mối nguy. Người ta đọc tin về tai nạn, xem phim thảm hoạ, nghe chuyện ma, phần nào vì cùng một lý do.
Những lý do khác khiến ta thích phim tận thế
| Lý do | Giải thích |
|---|---|
| Thanh lọc cảm xúc | Từ thời cổ đại, Aristotle đã bàn về catharsis: bi kịch khơi lên sợ hãi và thương cảm rồi giải toả chúng |
| Cảm giác nhẹ nhõm | Kích thích tích tụ trong phim chuyển thành cảm giác dễ chịu khi kết thúc, được nhà tâm lý học Dolf Zillmann giải thích bằng lý thuyết chuyển giao kích thích |
| Thế giới đơn giản hoá | Khi xã hội sụp đổ, cuộc sống trên phim chỉ còn những câu hỏi cơ bản: ăn gì, ở đâu, tin ai. Với người mệt mỏi vì đời sống phức tạp, điều này có sức hút lạ |
| Câu hỏi đạo đức | Ai đáng được cứu, có nên chia đồ ăn cho người lạ: phim tận thế là phòng thí nghiệm đạo đức |
| Hy vọng | Phần lớn phim vẫn kết bằng một tia hy vọng: con người tìm ra cách sống tiếp |
| Trải nghiệm chung | Xem cùng bạn bè, bàn luận sau phim tạo gắn kết, và sợ cùng nhau thì dễ chịu hơn sợ một mình |
Đại dịch và cơn sốt xem phim dịch bệnh
Đầu năm 2020, khi COVID-19 lan rộng, bộ phim Contagion (2011) của Steven Soderbergh bất ngờ leo lên nhóm phim được thuê, xem nhiều trên các nền tảng trực tuyến ở nhiều nước, gần mười năm sau khi ra rạp. Nhiều người giải thích rằng họ xem để hiểu chuyện gì đang xảy ra, để thấy một câu chuyện có kết thúc trong khi thực tế chưa biết khi nào kết thúc. Đây là ví dụ rõ về việc con người tìm đến hư cấu để xử lý nỗi lo có thật.
Khi nào nên tạm dừng
Phim tận thế là giải trí lành mạnh với đa số người, nhưng không phải lúc nào cũng hợp:
- Khi bạn đang lo âu nhiều, mất ngủ, hoặc vừa trải qua một biến cố thật, nội dung đáng sợ có thể khiến cảm xúc nặng thêm.
- Trẻ nhỏ chưa phân biệt rõ hư cấu và thực tế; nên chọn phim theo độ tuổi khuyến nghị và xem cùng con.
- Nếu sau khi xem bạn bắt đầu tin phim là dự báo, tìm đọc thuyết âm mưu, mua sắm hoảng loạn, đó là lúc nên lùi lại.
Nguyên tắc chung: phim nên để lại cảm giác "thú vị, đáng suy nghĩ", không phải "sợ không ngủ được nhiều đêm". Nếu nỗi sợ kéo dài, hãy nói chuyện với người thân, và tìm gặp chuyên gia tâm lý khi cần.
Góc nhìn hôm nay
Thích xem phim tận thế không có nghĩa là bi quan hay mong thế giới sụp đổ. Với nhiều người, đó là cách an toàn để nhìn thẳng vào nỗi sợ, tự hỏi mình sẽ làm gì, và trở về với cuộc sống thật kèm một chút biết ơn. Nếu xem xong mà bạn kiểm tra lại đèn pin hay gọi điện hỏi thăm hàng xóm, bộ phim đã làm tốt hơn cả một bài giảng.
Muốn đọc thêm: cuốn Why Horror Seduces (2017) của Mathias Clasen, nghiên cứu "Pandemic practice" (2021) của Scrivner và cộng sự, và các công trình của Recreational Fear Lab, Đại học Aarhus. Việc làm ngay: lần tới xem xong một phim tận thế, hãy cùng người xem bàn một câu: "Nếu là nhà mình, mình sẽ làm gì khác?"
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhiều người thích xem phim tận thế?
Vì phim cho phép trải nghiệm nỗi sợ trong môi trường an toàn, thoả mãn trí tò mò về cái nguy hiểm và giúp bộ não diễn tập cách đối phó với tình huống xấu. Cảm giác nhẹ nhõm khi phim kết thúc và những câu hỏi đạo đức trong phim cũng là sức hút lớn.
Xem phim kinh dị, phim tận thế có giúp vững vàng hơn không?
Nghiên cứu năm 2021 của Coltan Scrivner và cộng sự ghi nhận người hâm mộ các thể loại này cho biết ít căng thẳng hơn và chuẩn bị tốt hơn trong những tháng đầu đại dịch. Tuy nhiên đây là nghiên cứu tương quan, chưa chứng minh xem phim là nguyên nhân.
"Khổ dâm lành tính" là gì?
Là khái niệm của nhà tâm lý học Paul Rozin, chỉ việc con người thích những trải nghiệm tiêu cực trong giới hạn an toàn, như ăn ớt cay, đi tàu lượn hay xem phim đáng sợ. Cơ thể báo nguy hiểm nhưng tâm trí biết là an toàn, tạo ra khoái cảm.
Vì sao phim Contagion được xem nhiều năm 2020?
Khi COVID-19 lan rộng đầu năm 2020, Contagion (2011) bất ngờ leo lên nhóm phim được thuê, xem nhiều. Nhiều người xem để hiểu một đại dịch có thể diễn ra thế nào và để thấy một câu chuyện có kết thúc trong lúc thực tế còn chưa rõ.
Khi nào không nên xem phim tận thế?
Khi đang lo âu nhiều, mất ngủ hoặc vừa trải qua biến cố thật, vì nội dung đáng sợ có thể làm cảm xúc nặng thêm. Trẻ nhỏ nên xem phim theo độ tuổi khuyến nghị và có người lớn đi cùng.
