Phần lớn nghiên cứu về thảm hoạ cho thấy đám đông hiếm khi hoảng loạn theo kiểu phim ảnh. Khi thảm hoạ ập đến, con người thường bình tĩnh đến mức chậm chạp, giúp đỡ nhau, đi theo nhóm và nghe theo chỉ dẫn. Các thảm kịch đám đông có thật, nhưng nguyên nhân chính thường là mật độ người quá cao, lối thoát thiếu, thông tin sai hoặc quản lý kém, chứ không phải đám đông "mất trí". Hiểu đúng điều này thay đổi cách ta chuẩn bị, cách ta thiết kế toà nhà và cách chính quyền truyền thông lúc khủng hoảng.
Huyền thoại hoảng loạn đến từ đâu
Hình ảnh quen thuộc trên màn ảnh: còi báo động vang lên, người ta la hét, xô đẩy, giẫm đạp, cướp bóc. Hình ảnh này có sức hấp dẫn kể chuyện vì nó tạo ra xung đột. Báo chí cũng hay dùng chữ "hoảng loạn" để mô tả bất kỳ cảnh đông người chạy nào.
Nhưng từ thập niên 1950, các nhà xã hội học bắt đầu nghiên cứu một cách hệ thống những gì thật sự xảy ra. Năm 1963, nhà xã hội học E. L. Quarantelli cùng các đồng nghiệp thành lập Trung tâm Nghiên cứu Thảm hoạ (Disaster Research Center) tại Đại học bang Ohio, sau này chuyển về Đại học Delaware. Qua hàng trăm cuộc khảo sát thực địa sau cháy nổ, động đất, lốc xoáy, nhóm nghiên cứu này đi đến một kết luận được nhắc lại nhiều lần: hoảng loạn theo nghĩa bỏ chạy phi lý, bất chấp người khác, là hiện tượng hiếm.
Những gì người ta thật sự làm khi gặp nguy
| Huyền thoại | Điều nghiên cứu thường thấy |
|---|---|
| Người ta hoảng loạn, chạy toán loạn | Người ta thường chậm phản ứng, đi tìm thêm thông tin trước khi hành động |
| Ai cũng chỉ lo cho mình | Người ta đi theo nhóm gia đình, bạn bè, đồng nghiệp; giúp người lạ |
| Cướp bóc lan tràn | Cướp bóc quy mô lớn hiếm hơn nhiều so với những gì tin tức gợi ra |
| Phải giấu thông tin để tránh hoảng loạn | Thông tin rõ ràng, kịp thời giúp người dân hành động đúng |
| Nạn nhân thụ động chờ cứu | Người sống sót tại chỗ thường là lực lượng cứu người đầu tiên |
Nhà xã hội học Lee Clarke, trong bài viết "Panic: Myth or Reality?" (2002), tóm lại rằng nỗi sợ hoảng loạn của giới chức có khi gây hại hơn chính sự hoảng loạn: khi tin rằng dân chúng sẽ mất kiểm soát, người ta dễ trì hoãn cảnh báo, giấu bớt thông tin, khiến người dân mất thời gian quý giá.
Bản sắc chung: vì sao đám đông hợp tác
Nhà tâm lý học xã hội John Drury (Đại học Sussex, Anh) và các cộng sự phát triển một cách giải thích được nhiều người chấp nhận: khi một nhóm người lạ cùng gặp chung một mối nguy, họ nhanh chóng hình thành bản sắc chung ("chúng ta cùng ở trong chuyện này"). Cảm giác đó khiến người ta quan tâm đến nhau, nhường đường, dìu người yếu, chia sẻ thông tin. Phỏng vấn người sống sót sau nhiều vụ sơ tán khẩn cấp ở Anh cho thấy hành vi giúp đỡ người lạ phổ biến hơn hành vi chen lấn ích kỷ.
Điều này không có nghĩa con người là thánh. Có người hoảng sợ, có người ích kỷ. Nhưng xu hướng chung của đám đông trước nguy hiểm là hợp tác, không phải hỗn loạn.
Vậy tại sao vẫn có thảm kịch đám đông
Thảm kịch giẫm đạp, chen ép có thật và rất đau lòng. Các nhà nghiên cứu an toàn đám đông như G. Keith Still (Anh) nhấn mạnh rằng khi mật độ người vượt quá ngưỡng, khoảng từ năm người trên một mét vuông trở lên, đám đông bắt đầu chuyển động như chất lỏng: lực đẩy dồn từ phía sau truyền tới phía trước, người ở giữa không thể tự đứng vững dù không ai có ý xô đẩy. Nhiều nạn nhân chết vì ngạt do bị ép, không phải do bị giẫm.
Vụ Hillsborough 1989: khi chữ "hoảng loạn" che giấu sự thật
Ngày 15/4/1989, tại sân vận động Hillsborough ở Sheffield (Anh), một khu khán đài bị dồn quá tải trong trận bán kết cúp FA, làm 97 người hâm mộ thiệt mạng (con số cuối cùng được ghi nhận sau này). Ban đầu, một phần dư luận và báo chí đổ lỗi cho người hâm mộ. Phải mất hơn hai thập kỷ, qua báo cáo của Ủy ban Độc lập Hillsborough (2012) và phiên toà điều tra kết thúc năm 2016, các nạn nhân mới được kết luận là bị giết hại trái pháp luật, và hành vi của người hâm mộ không phải là nguyên nhân; nguyên nhân chính nằm ở quản lý đám đông và lỗi của cơ quan chức năng.
Câu chuyện này cho thấy một điều: gọi một thảm kịch là "hoảng loạn" thường là cách đẩy trách nhiệm về phía nạn nhân, trong khi gốc rễ nằm ở thiết kế không gian, lối thoát và cách điều hành.
Bài học cho người dân và người tổ chức
Với mỗi người
- Để ý lối thoát mỗi khi vào nơi đông người: rạp chiếu phim, trung tâm thương mại, sân vận động, lễ hội. Lối thoát gần nhất thường không phải lối mình đi vào.
- Tránh vùng quá đông: nếu thấy mình không thể tự chọn hướng đi, bị ép từ nhiều phía, hãy tìm cách dạt ra mép đám đông, đi chéo theo dòng người thay vì ngược dòng.
- Đi theo nhóm và hẹn trước điểm gặp nếu lạc nhau.
- Đừng chờ người khác làm trước: nghiên cứu cho thấy cái nguy hiểm thường là phản ứng quá chậm, không phải quá nhanh.
Với người tổ chức sự kiện, quản lý toà nhà
- Thông tin rõ ràng, sớm, trung thực. Người dân xử lý tin xấu tốt hơn nhiều so với lo ngại của giới chức.
- Giữ lối thoát thông thoáng, không khoá cửa thoát hiểm, không chất đồ ở cầu thang.
- Kiểm soát mật độ ở điểm nghẽn: cổng vào, cầu thang, lối hẹp.
Góc nhìn hôm nay
Huyền thoại hoảng loạn không vô hại: nó khiến người ta giấu thông tin, khiến cư dân nghi kỵ nhau, khiến phim ảnh vẽ hàng xóm thành kẻ thù. Bằng chứng từ hơn nửa thế kỷ nghiên cứu cho thấy điều ngược lại: chúng ta tử tế và bình tĩnh hơn mình tưởng. Điều cần sửa là sự chậm chạp và những không gian thiết kế không cho phép con người thoát ra an toàn.
Muốn đọc thêm, có thể tìm các công trình của Disaster Research Center (Đại học Delaware), bài viết của Lee Clarke, các nghiên cứu của John Drury, và cuốn A Paradise Built in Hell (2009) của Rebecca Solnit. Việc làm ngay: lần tới vào một nơi đông người, hãy dành năm giây tìm hai lối thoát gần mình nhất.
Câu hỏi thường gặp
Đám đông có thật sự hoảng loạn khi có thảm hoạ không?
Nghiên cứu xã hội học về thảm hoạ từ thập niên 1950 đến nay cho thấy hoảng loạn theo kiểu bỏ chạy phi lý là hiếm. Phần lớn người ta bình tĩnh, chậm phản ứng, đi theo nhóm và giúp đỡ nhau. Thảm kịch đám đông thường do mật độ quá cao và quản lý kém.
Quarantelli là ai?
E. L. Quarantelli là nhà xã hội học Mỹ, đồng sáng lập Trung tâm Nghiên cứu Thảm hoạ năm 1963 tại Đại học bang Ohio, sau chuyển về Đại học Delaware. Ông nổi tiếng với các nghiên cứu thực địa cho thấy hoảng loạn trong thảm hoạ là hiện tượng hiếm.
Vì sao xảy ra giẫm đạp trong đám đông?
Khi mật độ người quá cao, lực đẩy từ phía sau truyền lên phía trước khiến người ở giữa không thể tự đứng vững, dù không ai cố ý xô đẩy. Nhiều nạn nhân tử vong vì ngạt do bị ép. Nguyên nhân gốc thường là thiết kế lối đi, lối thoát và quản lý đám đông.
Thảm kịch Hillsborough 1989 là gì?
Đó là vụ chen ép tại sân vận động Hillsborough ở Sheffield (Anh) ngày 15/4/1989, làm 97 người hâm mộ thiệt mạng. Ban đầu người hâm mộ bị đổ lỗi, nhưng các cuộc điều tra kết thúc năm 2016 kết luận nguyên nhân chính nằm ở quản lý đám đông và lỗi của cơ quan chức năng.
Ở nơi đông người nên làm gì để an toàn?
Để ý lối thoát ngay khi vào, đi theo nhóm và hẹn điểm gặp. Nếu bị ép từ nhiều phía, hãy tìm cách dạt ra mép đám đông theo hướng chéo, tránh đi ngược dòng người.
