Mua tích trữ hoảng loạn năm 2020 xảy ra vì nhiều cơ chế tâm lý cùng lúc: cảm giác mất kiểm soát trước một mối đe doạ chưa rõ, bắt chước người khác khi thấy ảnh kệ trống trên mạng, và nỗi sợ khan hiếm tự trở thành sự thật: ai cũng mua thêm một ít "phòng khi hết", nên hàng hết thật. Trong phần lớn trường hợp, nguồn cung không thiếu; cái thiếu là thời gian để kệ hàng kịp được bổ sung khi cả thành phố cùng mua một lúc.
Năm 2020 đã xảy ra chuyện gì
Khi dịch COVID-19 lan rộng đầu năm 2020, nhiều nước chứng kiến cảnh xếp hàng dài ở siêu thị. Giấy vệ sinh trở thành biểu tượng: ở Úc, Mỹ, Anh và nhiều nước châu Âu, kệ giấy vệ sinh trống trơn, một số siêu thị phải giới hạn số lượng mỗi người được mua. Mì ống, gạo, bột mì, nước rửa tay, khẩu trang cũng bị mua sạch ở nhiều nơi.
Việt Nam cũng có những đợt như vậy. Đầu tháng 3/2020, khi Hà Nội ghi nhận ca bệnh mới sau một thời gian dài không có ca, nhiều siêu thị đông nghẹt người mua gạo, mì gói, đồ khô trong một buổi tối. Sau khi các doanh nghiệp phân phối và chính quyền liên tục thông báo nguồn hàng dồi dào, cơn sốt lắng xuống sau vài ngày. Những đợt tương tự lặp lại ở nhiều địa phương mỗi khi có tin về biện pháp phong toả.
Năm cơ chế tâm lý đằng sau
1. Lấy lại cảm giác kiểm soát
Đối mặt với một virus vô hình, con người không làm được gì nhiều. Mua sắm là một hành động cụ thể, làm được ngay, cho cảm giác "mình đang lo cho gia đình". Các nhà tâm lý học gọi đây là cách đối phó tập trung vào hành động: khi lo âu, làm một việc gì đó dễ chịu hơn ngồi yên, dù việc đó không thật sự giảm rủi ro.
2. Bằng chứng xã hội
Khi không chắc chắn, ta nhìn người khác để quyết định. Một bức ảnh kệ trống chia sẻ trên mạng nói với người xem: "người khác đang mua, mình cũng nên mua". Mỗi bức ảnh lại kéo thêm người đi mua, tạo ra thêm kệ trống, thêm ảnh.
3. Hiệu ứng khan hiếm
Thứ gì có vẻ sắp hết thì có vẻ giá trị hơn. Biển "mỗi khách tối đa hai gói" dù nhằm ổn định thị trường đôi khi lại củng cố cảm giác khan hiếm.
4. Tiên tri tự ứng nghiệm
Đây là cơ chế quan trọng nhất. Mỗi người chỉ mua nhiều hơn bình thường một chút, hợp lý với riêng họ. Nhưng khi hàng triệu người cùng làm vậy trong một tuần, nhu cầu tăng vọt trong khi kho hàng và xe chở hàng chỉ được tính cho nhu cầu bình thường. Hàng hết thật, chứng minh rằng nỗi sợ ban đầu "đúng".
5. Thiên kiến "phòng hơn chữa"
Nhiều người nghĩ: mua thừa thì cũng chỉ tốn chút tiền, còn thiếu thì khổ. Cách tính này hợp lý cho một người, nhưng khi ai cũng tính vậy thì người đến sau, thường là người già, người thu nhập thấp, người làm ca, không mua được thứ họ cần.
Vì sao lại là giấy vệ sinh
Giấy vệ sinh không phải thứ cần cho sống còn, nhưng lại hết đầu tiên ở nhiều nước. Có vài lý do được các nhà nghiên cứu và chuyên gia bán lẻ đưa ra:
- Cồng kềnh: một gia đình mua vài bịch là chiếm cả một khoảng kệ lớn, nên kệ trống rất nhanh và rất dễ thấy.
- Nhìn thấy được: hình ảnh kệ giấy trống dễ chụp, dễ lan truyền.
- Không hỏng: mua nhiều cũng không sợ hết hạn, nên dễ mua quá tay.
- Cảm giác sạch sẽ, kiểm soát trong một đại dịch.
Một nghiên cứu của Lisa Garbe, Richard Rau và Theo Toppe công bố trên tạp chí PLOS ONE năm 2020, khảo sát người dân ở nhiều nước, cho thấy những người cảm thấy bị đe doạ nhiều hơn bởi đại dịch có xu hướng tích trữ giấy vệ sinh nhiều hơn. Nghiên cứu này ủng hộ cách giải thích rằng tích trữ là phản ứng với nỗi lo, không phải với nhu cầu thật.
Tích trữ hoảng loạn khác dự trữ hợp lý thế nào
| Dự trữ hợp lý | Tích trữ hoảng loạn | |
|---|---|---|
| Thời điểm | Làm dần trong lúc bình thường | Dồn vào lúc có tin xấu |
| Số lượng | Theo nhu cầu thật, vài tuần | Theo nỗi sợ, càng nhiều càng tốt |
| Thứ được mua | Món gia đình vẫn dùng | Thứ người khác đang tranh mua |
| Tác động lên người khác | Gần như không có | Làm người đến sau không mua được |
| Cảm giác sau khi mua | Yên tâm | Vẫn lo, muốn mua thêm |
Nghịch lý là những gia đình đã dự trữ xoay vòng từ trước không cần chen vào hàng khi có tin xấu. Dự trữ đều đặn lúc bình thường chính là cách giảm cơn sốt mua sắm lúc khủng hoảng. Còn cơ chế vì sao kệ hàng hiện đại trống nhanh như vậy, phần lớn nằm ở cách chuỗi cung ứng "vừa đủ" vận hành, một chủ đề riêng của hạ tầng.
Khi bạn đang thấy muốn chạy đi mua
- Dừng mười phút trước khi đi. Hỏi: nhà mình đang thiếu gì thật?
- Kiểm tra tủ bếp và đếm xem nhà ăn được bao nhiêu ngày với những gì đang có.
- Đọc thông báo chính thức về nguồn hàng của chính quyền, hiệp hội bán lẻ, thay vì ảnh kệ trống trên mạng.
- Mua theo danh sách, đúng lượng nhà mình dùng trong một hai tuần.
- Nghĩ đến người khác: hàng xóm lớn tuổi có cần mình mua giúp không, thay vì mua dư cho mình.
- Đừng chia sẻ ảnh kệ trống. Đó là cách nhỏ nhất để không đổ thêm dầu vào lửa.
Góc nhìn hôm nay
Cơn sốt mua sắm năm 2020 không phải là dấu hiệu con người ích kỷ hay ngốc nghếch. Nó là kết quả của những cơ chế tâm lý rất bình thường gặp nhau trong một thời điểm bất thường. Hiểu được chúng giúp ta nhận ra khi mình đang bị cuốn theo, và chọn cách bình tĩnh hơn.
Muốn đọc thêm, có thể tìm các nghiên cứu về hành vi mua tích trữ trong đại dịch trên các tạp chí tâm lý học và kinh tế học hành vi, ví dụ nghiên cứu của Garbe và cộng sự trên PLOS ONE (2020). Việc làm ngay: bắt đầu dự trữ xoay vòng từ tuần này, để lần tới có tin xấu, bạn không phải chen vào hàng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao năm 2020 người ta đổ xô mua tích trữ?
Vì nhiều cơ chế tâm lý cùng lúc: muốn lấy lại cảm giác kiểm soát trước mối đe doạ vô hình, bắt chước người khác khi thấy ảnh kệ trống, cảm giác khan hiếm và tâm lý "phòng hơn chữa". Khi hàng triệu người cùng mua thêm một chút, hàng hết thật dù nguồn cung không thiếu.
Vì sao giấy vệ sinh lại bị mua hết đầu tiên?
Giấy vệ sinh cồng kềnh nên kệ trống rất nhanh và dễ thấy, ảnh kệ trống lan truyền mạnh trên mạng. Nó không hỏng nên dễ mua quá tay, và mang lại cảm giác sạch sẽ, kiểm soát trong đại dịch.
Mua tích trữ hoảng loạn khác dự trữ hợp lý thế nào?
Dự trữ hợp lý làm dần trong lúc bình thường, theo nhu cầu thật và gần như không ảnh hưởng người khác. Tích trữ hoảng loạn dồn vào lúc có tin xấu, theo nỗi sợ, và khiến người đến sau không mua được thứ cần.
Tiên tri tự ứng nghiệm trong mua sắm là gì?
Là khi nỗi sợ hàng sẽ hết khiến mọi người cùng mua thêm, và chính việc mua thêm đó làm hàng hết thật. Kết quả lại củng cố niềm tin ban đầu, kéo theo những đợt mua tiếp theo.
Làm sao để không bị cuốn vào cơn sốt mua sắm?
Dừng lại kiểm tra nhà mình đang thiếu gì thật, đọc thông báo chính thức về nguồn hàng, mua theo danh sách và đúng lượng cần. Cách tốt nhất là dự trữ xoay vòng từ lúc bình thường để không phải chen vào hàng khi có tin xấu.
