Sau một thảm hoạ, phần lớn mọi người có những phản ứng như khó ngủ, giật mình, nhớ lại sự việc, buồn, cáu, mệt mỏi trong vài ngày đến vài tuần. Đó là phản ứng bình thường trước một hoàn cảnh bất thường, và với nhiều người chúng dịu dần theo thời gian khi được nghỉ ngơi, có người thân bên cạnh và cuộc sống ổn định lại. Cần tìm hỗ trợ chuyên môn khi các phản ứng kéo dài hơn khoảng một tháng, nặng dần, hoặc làm đảo lộn sinh hoạt; nếu có ý nghĩ tự hại, hãy gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế ngay.
Những phản ứng thường gặp
Các tổ chức như WHO và nhiều hội tâm lý học mô tả những phản ứng sau thảm hoạ theo bốn nhóm. Không ai có tất cả, và mức độ khác nhau tuỳ người.
| Nhóm | Biểu hiện thường gặp |
|---|---|
| Cảm xúc | Sợ hãi, lo âu, buồn, tức giận, cảm giác tội lỗi vì mình sống sót, tê liệt cảm xúc |
| Suy nghĩ | Khó tập trung, hay quên, hình ảnh sự việc hiện lại bất chợt, lo lặp đi lặp lại |
| Cơ thể | Mất ngủ, ác mộng, mệt mỏi, đau đầu, đau bụng, tim đập nhanh, dễ giật mình |
| Hành vi | Tránh nơi chốn, âm thanh gợi nhớ; cáu gắt; thu mình; ăn uống thay đổi; dùng rượu bia nhiều hơn |
Điều quan trọng cần biết: những phản ứng này không có nghĩa là bạn yếu đuối hay "có vấn đề". Chúng là cách cơ thể và tâm trí xử lý một trải nghiệm vượt quá sức chịu đựng thường ngày.
Hầu hết mọi người hồi phục
Nhà tâm lý học George Bonanno (Đại học Columbia) và các cộng sự đã theo dõi nhiều nhóm người sau mất mát và biến cố lớn. Một phát hiện được nhắc nhiều: khả năng phục hồi (resilience) là kết cục phổ biến nhất. Phần đông mọi người, sau giai đoạn đau buồn và xáo trộn, dần lấy lại nhịp sống mà không phát triển rối loạn tâm lý kéo dài. Một tỷ lệ nhỏ hơn hồi phục chậm, và một nhóm nữa gặp khó khăn kéo dài cần được hỗ trợ chuyên môn.
Biết điều này giúp ta tránh hai sai lầm: coi mọi phản ứng là bệnh, và ngược lại, bỏ qua những người thật sự cần giúp.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Hãy gặp bác sĩ, chuyên gia tâm lý tại cơ sở y tế nếu bạn hoặc người thân có:
- Phản ứng kéo dài quá khoảng một tháng mà không giảm, hoặc ngày càng nặng.
- Hình ảnh sự việc ùa về liên tục, ác mộng thường xuyên, cảm giác như đang sống lại biến cố.
- Né tránh đến mức không đi làm, đi học, không ra khỏi nhà được.
- Luôn căng thẳng, giật mình, không ngủ được nhiều tuần.
- Buồn sâu, vô vọng, mất hứng thú với mọi thứ.
- Dùng rượu bia, chất kích thích để chịu đựng.
- Có ý nghĩ tự hại hoặc muốn chết: gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế ngay, không để người đó ở một mình.
Rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD), trầm cảm, rối loạn lo âu là những tình trạng được y học nhận biết và có phương pháp điều trị hiệu quả. Chẩn đoán và điều trị phải do bác sĩ, chuyên gia có chuyên môn thực hiện. Không tự dùng thuốc ngủ, thuốc an thần.
Sơ cứu tâm lý: những gì người thường làm được
Năm 2011, WHO cùng một số tổ chức quốc tế phát hành tài liệu Psychological First Aid: Guide for Field Workers (Sơ cứu tâm lý: hướng dẫn cho người làm thực địa). Tài liệu này không dành riêng cho chuyên gia; nó mô tả cách bất kỳ ai cũng có thể hỗ trợ người vừa trải qua biến cố. Ba nguyên tắc chính thường được tóm lại là Quan sát – Lắng nghe – Kết nối:
- Quan sát: xem có ai đang gặp nguy hiểm, có ai cần giúp cấp bách về y tế, ăn uống, chỗ ở, có ai phản ứng quá mạnh.
- Lắng nghe: tiếp cận nhẹ nhàng, hỏi người đó cần gì, lắng nghe mà không ép kể chi tiết, giúp họ bình tĩnh lại.
- Kết nối: giúp họ liên lạc với người thân, tiếp cận thông tin, dịch vụ hỗ trợ, cơ sở y tế.
Nên và không nên
| Nên | Không nên |
|---|---|
| Hỏi "Bạn cần gì lúc này?" | Ép người đó kể lại chi tiết sự việc |
| Giúp việc thực tế: nước uống, chỗ nghỉ, gọi điện cho người thân | Nói "mọi chuyện rồi sẽ ổn" khi chưa biết |
| Ở bên cạnh, im lặng cũng được | Phán xét cảm xúc, bảo "đừng khóc nữa" |
| Đưa thông tin chính xác, nói thật khi không biết | Hứa những điều không chắc làm được |
| Biết giới hạn của mình, giới thiệu đến chuyên gia khi cần | Tự "chẩn đoán" hay "trị liệu" |
Tự chăm sóc trong những tuần sau biến cố
- Giữ nếp sinh hoạt: giờ ăn, giờ ngủ, việc nhỏ hằng ngày tạo cảm giác ổn định.
- Kết nối với người thân, kể cả chỉ ngồi cùng nhau.
- Hạn chế xem lại hình ảnh về sự việc trên mạng, truyền hình.
- Vận động nhẹ: đi bộ, giãn cơ giúp giải toả căng thẳng.
- Tránh rượu bia như cách để quên.
- Cho phép mình buồn, và cho phép mình có những lúc vui mà không thấy tội lỗi.
- Hoãn các quyết định lớn nếu được, khi đầu óc còn chưa ổn định.
Những người dễ bị ảnh hưởng hơn
Trẻ em, người già, người có bệnh tâm thần từ trước, người mất người thân hoặc nhà cửa, người phải chứng kiến cảnh thương vong, và cả lực lượng cứu hộ, nhân viên y tế là những nhóm cần được để ý đặc biệt. Người cứu hộ thường gạt cảm xúc sang một bên để làm việc; phản ứng có thể đến muộn, sau khi công việc đã xong.
Góc nhìn hôm nay
Thảm hoạ để lại dấu vết không chỉ trên nhà cửa, đường sá mà còn trong tâm trí. Nhưng nghiên cứu hơn vài thập kỷ cho thấy con người có sức phục hồi đáng kinh ngạc, nhất là khi được bao quanh bởi gia đình, cộng đồng và có lối vào dịch vụ hỗ trợ khi cần.
Muốn tìm hiểu thêm, tài liệu Psychological First Aid của WHO có bản tiếng Anh miễn phí trên trang của WHO, và Bộ Y tế, các bệnh viện tâm thần có thông tin về dịch vụ hỗ trợ. Việc làm ngay: nếu người quen của bạn vừa trải qua biến cố, hãy nhắn một câu đơn giản "Mình ở đây nếu bạn cần".
Câu hỏi thường gặp
Sau thảm hoạ, phản ứng tâm lý nào là bình thường?
Khó ngủ, ác mộng, giật mình, nhớ lại sự việc, buồn, cáu gắt, lo âu, mệt mỏi trong vài ngày đến vài tuần là phản ứng thường gặp. Với nhiều người, chúng dịu dần khi được nghỉ ngơi, có người thân bên cạnh và cuộc sống ổn định lại.
Khi nào cần gặp chuyên gia tâm lý sau thảm hoạ?
Khi phản ứng kéo dài hơn khoảng một tháng, nặng dần, khiến không đi làm, đi học được, hoặc đi kèm vô vọng, dùng rượu bia để chịu đựng. Nếu có ý nghĩ tự hại, gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế ngay.
Sơ cứu tâm lý là gì?
Sơ cứu tâm lý là cách hỗ trợ ban đầu cho người vừa trải qua biến cố, được WHO mô tả trong tài liệu năm 2011. Nguyên tắc chính là quan sát, lắng nghe và kết nối người đó với người thân, thông tin và dịch vụ hỗ trợ; không ép kể lại chi tiết, không tự chẩn đoán.
Có phải ai trải qua thảm hoạ cũng bị PTSD không?
Không. Nghiên cứu cho thấy khả năng phục hồi là kết cục phổ biến nhất: phần đông mọi người dần lấy lại nhịp sống. Một nhóm nhỏ hơn gặp khó khăn kéo dài và cần được bác sĩ, chuyên gia đánh giá và hỗ trợ.
Nên nói gì với người vừa trải qua biến cố?
Hãy hỏi họ cần gì, giúp những việc thực tế và lắng nghe mà không ép kể. Tránh những câu như "mọi chuyện rồi sẽ ổn" hay "đừng khóc nữa"; đôi khi chỉ cần ở bên cạnh là đủ.
