Khi tin tức thảm hoạ dồn dập, cách tốt nhất để nói chuyện với trẻ là hỏi trước con đã nghe gì, trả lời ngắn và thật theo tuổi, nhấn mạnh rằng con đang an toàn và người lớn đang lo cho con, đồng thời hạn chế cho trẻ xem hình ảnh thảm hoạ lặp đi lặp lại. Trẻ không cần mọi chi tiết; trẻ cần cảm giác an toàn, cần được hỏi mà không bị gạt đi, và cần thấy người lớn bình tĩnh. Nếu trẻ có thay đổi kéo dài về giấc ngủ, ăn uống, hành vi, hãy tìm đến bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.
Trẻ biết nhiều hơn người lớn nghĩ
Trẻ nghe được tin tức từ tivi bật trong phòng khách, từ cuộc nói chuyện của người lớn, từ bạn bè ở trường, từ video ngắn trên điện thoại. Nhiều khi trẻ nghe được một mẩu rời rạc rồi tự lấp chỗ trống bằng trí tưởng tượng, và trí tưởng tượng của trẻ thường đáng sợ hơn sự thật.
Im lặng không bảo vệ được trẻ. Nó chỉ khiến trẻ nghĩ rằng chuyện này đáng sợ đến mức người lớn không dám nói tới. Các tổ chức chuyên về sức khoẻ tâm thần trẻ em như Mạng lưới quốc gia về sang chấn tâm lý trẻ em của Mỹ (NCTSN) và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) đều khuyên cha mẹ chủ động mở lời, theo cách phù hợp với tuổi.
Năm bước cho một cuộc trò chuyện
- Hỏi trước, nói sau. "Con có nghe gì về chuyện đó không? Bạn bè con nói gì?" Cách này cho biết con đã biết gì, đang hiểu sai chỗ nào, lo điều gì.
- Trả lời ngắn và thật. Không cần giảng giải. Nếu không biết câu trả lời, nói "bố mẹ chưa biết, mình cùng tìm hiểu nhé".
- Nhấn mạnh sự an toàn. Nói rõ khoảng cách: chuyện đó xảy ra ở đâu, có liên quan đến nhà mình không. Kể ra những người đang giúp: bác sĩ, lính cứu hoả, người cứu hộ.
- Đón nhận cảm xúc. "Con thấy sợ cũng là bình thường. Bố mẹ cũng thấy buồn khi xem tin này." Không nói "có gì đâu mà sợ".
- Kết bằng một việc cụ thể. Cùng nhau xem lại kế hoạch của gia đình, cùng vẽ một bức tranh gửi lời chúc, cùng góp đồ quyên góp qua kênh chính thức.
Nói theo từng lứa tuổi
| Lứa tuổi | Trẻ hiểu thế nào | Người lớn nên làm gì |
|---|---|---|
| Dưới 6 tuổi | Khó phân biệt xa và gần, chuyện cũ và chuyện mới; có thể nghĩ hình ảnh chiếu lại là sự việc xảy ra nhiều lần | Giải thích rất đơn giản, ôm ấp, giữ nếp sinh hoạt, tắt tivi khi có hình ảnh thảm hoạ |
| 6–11 tuổi | Hiểu nhiều hơn, hay hỏi "có xảy ra với nhà mình không", có thể lo cho người thân | Trả lời thật, cụ thể về sự an toàn của gia đình; giải thích kế hoạch nhà mình |
| 12–18 tuổi | Tiếp nhận tin trực tiếp từ mạng, có ý kiến riêng, có thể lo về tương lai hoặc tỏ ra thờ ơ | Trò chuyện như người lớn, hỏi ý kiến, giúp kiểm chứng tin, khuyến khích tham gia hoạt động giúp đỡ |
Màn hình và hình ảnh thảm hoạ
Sau một số thảm hoạ lớn, các nghiên cứu ghi nhận trẻ em xem nhiều hình ảnh về sự kiện trên truyền hình có xu hướng có nhiều biểu hiện căng thẳng hơn, kể cả khi các em ở rất xa nơi xảy ra sự việc. Mối liên hệ này không có nghĩa xem tin là nguyên nhân duy nhất, nhưng đủ để các chuyên gia khuyên:
- Không để tivi bật tin tức liên tục khi trẻ nhỏ ở trong phòng.
- Với trẻ lớn, xem tin cùng con và nói chuyện sau đó, thay vì để con xem một mình.
- Kiểm tra những gì trẻ xem trên điện thoại, đặc biệt video ngắn tự động phát.
- Người lớn cũng hạn chế bàn chuyện đáng sợ trước mặt trẻ.
Khi trẻ hỏi về "ngày tận thế"
Thỉnh thoảng trẻ nghe ở trường hay trên mạng rằng "thế giới sắp tận thế vào ngày…". Những tin đồn kiểu này xuất hiện nhiều lần trong lịch sử và chưa lần nào đúng. Có thể nói với con:
- Nhiều người từng đoán như vậy nhiều lần rồi, và mặt trời vẫn mọc hằng ngày.
- Các nhà khoa học trên khắp thế giới theo dõi bầu trời, Trái Đất, thời tiết mỗi ngày, và họ nói không có chuyện đó.
- Nếu con nghe điều gì làm con sợ, cứ hỏi bố mẹ, mình cùng tìm câu trả lời.
Với trẻ lớn, đây là dịp tốt để dạy kỹ năng kiểm chứng thông tin: ai nói, dựa vào đâu, các nhà khoa học nói gì.
Nhìn những người giúp đỡ
Fred Rogers, người dẫn chương trình truyền hình thiếu nhi nổi tiếng của Mỹ, từng kể rằng khi còn nhỏ và thấy tin tức đáng sợ, mẹ ông bảo ông hãy nhìn những người đang giúp đỡ, vì lúc nào cũng có người đang giúp. Lời khuyên này được nhiều thế hệ phụ huynh và nhà giáo dục nhắc lại. Nó chuyển sự chú ý của trẻ từ nỗi sợ sang những hình ảnh tích cực có thật: người cứu hộ, bác sĩ, người quyên góp.
Dấu hiệu cần chú ý và tìm hỗ trợ
Sau khi nghe tin dữ, nhiều trẻ có vài ngày khó ngủ, hay hỏi đi hỏi lại, bám bố mẹ hơn. Đó là phản ứng thường gặp và thường dịu đi khi được trấn an, giữ nếp sinh hoạt. Nên tìm gặp bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em nếu:
- Trẻ gặp ác mộng, mất ngủ, sợ hãi kéo dài nhiều tuần.
- Trẻ thoái lui rõ rệt: tè dầm lại, nói ngọng lại, không chịu xa bố mẹ.
- Trẻ thay đổi ăn uống, đau bụng, đau đầu thường xuyên không rõ lý do.
- Trẻ thu mình, mất hứng thú với việc từng thích, kết quả học tập giảm sút đột ngột.
- Trẻ lớn nói về cái chết, vô vọng, hoặc có dấu hiệu tự làm hại: cần đưa đến cơ sở y tế ngay.
Góc nhìn hôm nay
Trẻ học cách đối diện với thế giới bằng cách nhìn người lớn. Một phụ huynh bình tĩnh nói "chuyện này đáng buồn, và nhà mình đã có kế hoạch" dạy cho con nhiều hơn mọi bài giảng. Điều trẻ mang theo không phải là chi tiết của thảm hoạ, mà là cảm giác rằng có người lớn lắng nghe và che chở.
Muốn tìm hiểu thêm, các trang của UNICEF, NCTSN và AAP có tài liệu cho phụ huynh về cách nói chuyện với trẻ khi có tin dữ. Việc làm ngay: tối nay, hỏi con một câu đơn giản: "Dạo này con có nghe chuyện gì làm con lo không?"
Câu hỏi thường gặp
Có nên kể cho trẻ về thảm hoạ đang xảy ra không?
Nên, theo cách phù hợp tuổi. Trẻ thường đã nghe được từ nhiều nguồn, và im lặng khiến trẻ tự tưởng tượng điều đáng sợ hơn. Hãy hỏi trước con đã nghe gì, rồi trả lời ngắn, thật và nhấn mạnh sự an toàn của gia đình.
Nói chuyện với trẻ mầm non về tin dữ thế nào?
Giải thích thật đơn giản, nhấn mạnh con đang an toàn, giữ nếp sinh hoạt và tắt tivi khi có hình ảnh thảm hoạ. Trẻ nhỏ có thể nghĩ hình ảnh chiếu lại là sự việc xảy ra nhiều lần, nên cần hạn chế cho trẻ xem.
Trẻ sợ ngày tận thế thì nói sao?
Có thể nói rằng nhiều người từng đoán như vậy nhiều lần và chưa lần nào đúng, các nhà khoa học theo dõi Trái Đất mỗi ngày và nói không có chuyện đó. Khuyến khích con hỏi khi nghe điều gì làm con sợ, và cùng con kiểm tra thông tin.
"Hãy nhìn những người giúp đỡ" là lời khuyên của ai?
Đó là câu chuyện Fred Rogers, người dẫn chương trình thiếu nhi nổi tiếng của Mỹ, kể về lời mẹ ông dặn khi ông thấy tin tức đáng sợ lúc nhỏ. Lời khuyên giúp trẻ chuyển sự chú ý sang những người đang cứu giúp, những hình ảnh tích cực có thật.
Khi nào cần đưa trẻ đi gặp chuyên gia?
Khi trẻ sợ hãi, mất ngủ, gặp ác mộng kéo dài nhiều tuần, thoái lui rõ rệt, thay đổi ăn uống hoặc thu mình. Trẻ lớn nói về cái chết, vô vọng hay có dấu hiệu tự làm hại thì cần đưa đến cơ sở y tế ngay.
