Khi cúp nước máy nhiều ngày ở thành phố, mỗi người cần tối thiểu khoảng 2,5–3 lít nước uống một ngày, và khoảng 15 lít cho cả uống, nấu ăn, vệ sinh cơ bản theo chuẩn nhân đạo quốc tế Sphere. Cách làm hợp lý là giữ sẵn một lượng nước đóng chai xoay vòng, biết cách tận dụng bồn chứa trong nhà, biết đun sôi hoặc lọc nước đúng cách, và tiết kiệm nước vệ sinh bằng cách dùng lại nước đã qua sử dụng.
Thành phố mất nước vì đâu
- Vỡ đường ống truyền dẫn lớn: một tuyến ống chính vỡ có thể làm cả trăm nghìn hộ mất nước nhiều ngày. Hà Nội từng nhiều lần mất nước diện rộng khi tuyến ống dẫn nước sạch sông Đà gặp sự cố vỡ ống trong những năm 2012–2016.
- Nguồn nước bị ô nhiễm: tháng 10/2019, nước sạch sông Đà cấp cho nhiều khu vực phía tây nam Hà Nội bị phát hiện nhiễm dầu thải, khiến hàng trăm nghìn hộ phải ngừng dùng nước máy để ăn uống trong nhiều ngày.
- Mất điện: trạm bơm, nhà máy nước, bơm tăng áp tòa nhà đều cần điện.
- Bảo trì, đấu nối: thường có thông báo trước.
- Hạn hán, nguồn nước suy giảm: chuyện của mùa khô và một số vùng, cách ứng phó được bàn ở các tài liệu về thiên tai.
Trường hợp ô nhiễm năm 2019 nhắc một điều quan trọng: có nước chảy ở vòi không có nghĩa là nước an toàn. Khi có thông báo nước nhiễm bẩn, cần làm theo chỉ dẫn của cơ quan chức năng và công ty cấp nước, kể cả khi nước nhìn trong.
Cần bao nhiêu nước
| Mục đích | Lượng tham khảo mỗi người mỗi ngày | Ghi chú |
|---|---|---|
| Uống | khoảng 2,5–3 lít | Nhiều hơn khi trời nóng, lao động nặng, người cho con bú, người ốm sốt |
| Nấu ăn | khoảng 3–6 lít | Giảm được nếu chọn món ít nước |
| Vệ sinh cá nhân, rửa tay | khoảng 2–6 lít | Tắm bằng khăn ướt, chậu nhỏ |
| Tổng tối thiểu theo chuẩn Sphere | khoảng 15 lít | Mức cứu trợ khẩn cấp, chưa tính xả bồn cầu |
Một nhà bốn người, chỉ tính nước uống, cần khoảng 10–12 lít mỗi ngày. Ở khí hậu nóng ẩm Việt Nam, mùa hè cần nhiều hơn. Hãy tính trên con số thật của nhà mình thay vì một con số chung.
Trữ nước sẵn: an toàn và không thành ổ muỗi
Nước uống
- Cách đơn giản nhất: nước đóng chai, đóng bình của cơ sở có nguồn gốc rõ ràng. Để nơi mát, tránh nắng, xa xăng dầu và hoá chất (chai nhựa có thể ngấm mùi).
- Dùng xoay vòng: mua bình mới thì dùng bình cũ trước. Kiểm tra hạn dùng in trên vỏ.
- Nếu tự trữ nước máy đã đun sôi, dùng can, bình chuyên đựng thực phẩm, rửa sạch, đậy kín; theo hướng dẫn của Ready.gov, nước tự trữ nên thay khoảng sáu tháng một lần.
- Không dùng can từng đựng hoá chất, dầu nhớt, thuốc bảo vệ thực vật, dù đã rửa.
Nước sinh hoạt
- Nhiều nhà ở Việt Nam đã có sẵn "đệm" là bể ngầm và bồn trên mái. Vệ sinh định kỳ, đậy kín, kiểm tra van phao — đó là kho nước dự phòng lớn nhất trong nhà.
- Khi có thông báo cắt nước, hứng thêm vào xô, chậu có nắp, đổ đầy bồn tắm nếu có.
- Đậy kín mọi dụng cụ chứa nước: muỗi vằn truyền sốt xuất huyết đẻ trứng ở nước sạch đọng. Trữ nước mà để hở là tự nuôi muỗi trong nhà.
Làm sạch nước: cách nào xử lý được gì
| Cách | Xử lý được | Không xử lý được |
|---|---|---|
| Đun sôi | Diệt vi khuẩn, virus, ký sinh trùng | Hoá chất, dầu, kim loại nặng, độ đục |
| Lắng và lọc qua vải | Giảm cặn, đất cát (bước sơ bộ) | Mầm bệnh, hoá chất |
| Bình lọc vi lọc (màng sợi rỗng, gốm) | Phần lớn vi khuẩn, ký sinh trùng | Virus (trừ loại siêu lọc có công bố rõ), hoá chất hoà tan |
| Viên khử trùng dùng cho nước uống | Phần lớn vi khuẩn, virus | Một số ký sinh trùng có vỏ bảo vệ, hoá chất; hiệu quả kém với nước đục |
| Máy lọc gia đình có than hoạt tính, RO | Tuỳ loại: mùi, một phần hoá chất, cặn | Phụ thuộc điện và lõi lọc; không phải loại nào cũng diệt khuẩn |
Những điểm cần nhớ:
- Đun sôi là cách tin cậy nhất với mầm bệnh. Theo WHO, đun tới khi nước sôi sùng sục là đủ; CDC Mỹ khuyên giữ sôi khoảng một phút (lâu hơn ở vùng núi rất cao). Để nguội, đựng trong bình sạch có nắp.
- Nước đục thì lắng và lọc sơ trước, rồi mới đun hoặc khử trùng.
- Viên khử trùng: chỉ dùng sản phẩm dành cho nước uống, làm đúng hướng dẫn in trên bao bì hoặc của cơ quan y tế.
- Nước nhiễm hoá chất, dầu (như sự cố năm 2019) thì đun sôi không làm sạch được — phải dùng nguồn nước khác theo hướng dẫn của cơ quan chức năng.
Tiết kiệm nước khi mỗi lít đều quý
- Dùng lại nước: nước vo gạo, rửa rau, rửa tay hứng lại để dội bồn cầu, lau sàn.
- Xả bồn cầu bằng xô: đổ mạnh một lần vào lòng bồn thay vì nhấn nút xả hết bể chứa.
- Nấu món ít nước, hấp chung, dùng nước luộc nấu canh.
- Bát đĩa: lau sạch thức ăn thừa bằng giấy trước khi rửa; rửa trong chậu thay vì dưới vòi chảy.
- Vệ sinh tay: vẫn rửa xà phòng trước khi ăn và sau đi vệ sinh — cắt nước sinh hoạt không có nghĩa là bỏ rửa tay. Có thể dùng bình nhỏ có vòi để tiết kiệm.
- Tắm: dùng khăn ướt hoặc một chậu nhỏ; gội đầu cách ngày.
Những tình huống cần cẩn thận
- Khi nước có lại sau sự cố, xả vòi một lúc cho nước đục, cặn trôi đi trước khi dùng; theo dõi thông báo của công ty cấp nước về chất lượng nước.
- Nước từ xe bồn cấp tạm: dùng dụng cụ sạch để hứng; nếu không chắc chất lượng thì đun sôi trước khi uống.
- Trẻ nhỏ, người già, người bệnh dễ mất nước khi trời nóng — ưu tiên nước uống cho họ. Tiêu chảy, nôn sau khi uống nước nghi bẩn thì đến cơ sở y tế, trẻ nhỏ đi sớm hơn.
- Nước ngập, nước ao hồ sau mưa lớn là chủ đề an toàn thiên tai riêng — không dùng để uống.
Góc nhìn hôm nay: ba việc làm ngay
- Giữ trong nhà vài bình nước uống đủ cho cả nhà khoảng ba ngày, dùng xoay vòng.
- Kiểm tra bể ngầm, bồn mái: có nắp kín không, lần vệ sinh gần nhất khi nào, chứa được bao nhiêu.
- Lưu số điện thoại và kênh thông báo của công ty cấp nước khu vực, để biết khi nào cắt nước và nước có an toàn không.
Tham khảo thêm: sổ tay chuẩn Sphere (bản tiếng Anh miễn phí) chương cấp nước và vệ sinh; hướng dẫn xử lý nước khẩn cấp của WHO và CDC; các khuyến cáo phòng chống sốt xuất huyết của Bộ Y tế về đậy kín dụng cụ chứa nước.
Câu hỏi thường gặp
Mỗi người cần bao nhiêu nước một ngày khi cúp nước?
Tối thiểu khoảng 2,5–3 lít nước uống, và khoảng 15 lít cho cả uống, nấu ăn, vệ sinh cơ bản theo chuẩn Sphere. Trời nóng, người ốm, phụ nữ cho con bú cần nhiều hơn.
Trữ nước uống trong nhà bao lâu thì phải thay?
Nước đóng chai theo hạn dùng in trên vỏ và nên dùng xoay vòng. Nước tự trữ trong bình sạch chuyên dụng nên thay khoảng sáu tháng một lần theo hướng dẫn của Ready.gov.
Đun sôi nước có làm sạch được mọi thứ không?
Không. Đun sôi diệt được vi khuẩn, virus, ký sinh trùng nhưng không loại được hoá chất, dầu, kim loại nặng. Nước nhiễm hoá chất phải thay bằng nguồn nước khác theo hướng dẫn của cơ quan chức năng.
Trữ nước trong nhà có sợ muỗi không?
Có. Muỗi vằn truyền sốt xuất huyết đẻ trứng ở nước sạch đọng. Mọi xô, chậu, bể chứa nước cần đậy kín và vệ sinh định kỳ.
Cúp nước thì xả bồn cầu thế nào cho tiết kiệm?
Dùng nước đã qua sử dụng như nước rửa rau, rửa tay, đổ mạnh một xô vào lòng bồn cầu thay vì nhấn nút xả hết cả bể chứa.
