"Thiên đường dựng giữa địa ngục" là cách nhà văn Rebecca Solnit gọi hiện tượng được ghi nhận lặp đi lặp lại sau nhiều thảm hoạ: người dân bình thường tự tổ chức để cứu nhau, nấu ăn cho nhau, chia sẻ chỗ ở, và nhiều người nhớ về những ngày đó với cảm giác gắn bó, ý nghĩa hiếm có. Cuốn sách A Paradise Built in Hell (2009) của bà tổng hợp các câu chuyện từ động đất San Francisco 1906 đến bão Katrina 2005, dựa trên nhiều thập kỷ nghiên cứu xã hội học thảm hoạ. Thông điệp chính: lòng tốt tự phát là phản ứng phổ biến của con người trước biến cố, không phải ngoại lệ.
Từ "cộng đồng trị liệu" đến "thiên đường giữa địa ngục"
Ý tưởng này không bắt đầu từ Solnit. Năm 1961, nhà xã hội học Charles Fritz, người từng tham gia các nghiên cứu thực địa về thảm hoạ ở Mỹ, viết một bài luận có ảnh hưởng lớn. Ông nhận thấy sau thảm hoạ, nhiều cộng đồng trải qua một giai đoạn mà ranh giới giàu nghèo, quen lạ tạm thời mờ đi, người ta chia sẻ nguồn lực, và tinh thần nhiều người lại tốt lên một cách bất ngờ. Fritz gọi đó là "cộng đồng trị liệu".
Gần nửa thế kỷ sau, Solnit đi lại con đường đó bằng lối viết của một nhà văn: đọc hồi ký, thư từ, phỏng vấn người sống sót, và kể lại những câu chuyện mà sách lịch sử chính thức thường bỏ qua.
Những câu chuyện trong sách
San Francisco 1906
Sau trận động đất và hoả hoạn tháng 4/1906 tàn phá phần lớn thành phố, hàng chục nghìn người mất nhà. Solnit kể về những bếp ăn tự phát dựng trên vỉa hè, nơi người dân nấu chung, mời bất kỳ ai đi ngang ăn cùng. Nhiều người sống sót sau này nhớ về những tuần đó như một khoảng thời gian thân thiện kỳ lạ, dù xung quanh là đổ nát.
Thành phố Mexico 1985
Trận động đất tháng 9/1985 làm sập nhiều toà nhà ở thủ đô Mexico. Trong những ngày đầu, chính người dân, sinh viên, công nhân tự lập đội đào bới tìm người, chuyền tay nhau từng viên gạch. Solnit và nhiều nhà nghiên cứu Mexico cho rằng trải nghiệm tự tổ chức này góp phần thúc đẩy các phong trào xã hội dân sự trong những năm sau.
New Orleans 2005
Bão Katrina là câu chuyện phức tạp nhất trong sách. Song song với cảnh người dân tự dùng thuyền đi cứu hàng xóm, nấu ăn cho người mắc kẹt, là những báo cáo ban đầu thổi phồng về bạo lực, cướp bóc, sau đó nhiều tin được chứng minh là phóng đại hoặc sai. Solnit dùng khái niệm "hoảng loạn của giới tinh hoa" (elite panic), do các nhà xã hội học Caron Chess và Lee Clarke đặt ra: khi người có quyền lực tin rằng dân chúng sẽ hỗn loạn, họ phản ứng bằng kiểm soát và nghi kỵ, đôi khi gây hại nhiều hơn chính thảm hoạ.
Vì sao con người giúp nhau khi thảm hoạ đến
| Yếu tố | Giải thích |
|---|---|
| Mối nguy chung | Mọi người cùng gặp một biến cố, tạo ra cảm giác "chúng ta" vượt qua ranh giới thường ngày |
| Nhu cầu rõ ràng | Việc cần làm hiện ra trước mắt: đào bới, nấu ăn, chở người, nên ai cũng thấy mình có ích |
| Trật tự thường ngày tạm dừng | Công việc, lịch trình, phân cấp xã hội tạm gác lại, người ta gặp nhau như con người |
| Ý nghĩa | Giúp người khác cho cảm giác mục đích, giúp chính người giúp đối phó với nỗi sợ |
Solnit không vẽ thảm hoạ thành điều tốt đẹp. Bà nhấn mạnh mất mát là thật, đau khổ là thật. Điều bà muốn chỉ ra là con người tốt hơn những gì phim ảnh và tin đồn thường gán cho họ, và điều đó cần được biết đến để thiết kế cách ứng phó tốt hơn.
Những câu chuyện gần gũi
Người Việt không xa lạ với tinh thần này. "Lá lành đùm lá rách", "một miếng khi đói bằng một gói khi no" là những câu nói đi cùng nhiều thế hệ. Trong đại dịch năm 2020, máy "ATM gạo" ra đời ở TP. Hồ Chí Minh, cho người khó khăn nhận gạo miễn phí, rồi nhanh chóng được nhân rộng ra nhiều tỉnh thành. Những nồi cháo, bếp ăn, gian hàng không đồng, nhóm thiện nguyện đi chợ hộ người cách ly xuất hiện ở khắp nơi, phần lớn do người dân tự khởi xướng.
Những ví dụ này cho thấy điều mà các nhà nghiên cứu ghi nhận ở nhiều nước: khi có cơ hội và có cách tổ chức, người dân bình thường trở thành lực lượng hỗ trợ đầu tiên và bền bỉ nhất.
Vì sao "thiên đường" thường tan nhanh
Cả Fritz lẫn Solnit đều ghi nhận giai đoạn đoàn kết này thường ngắn. Khi đời sống trở lại, những bất bình đẳng cũ quay về, mệt mỏi tích tụ, tranh chấp về tiền hỗ trợ, tái thiết nảy sinh. Các nhà tâm lý học thảm hoạ mô tả một mô hình khá phổ biến: sau "giai đoạn trăng mật" là "giai đoạn vỡ mộng", khi người ta nhận ra con đường phục hồi dài hơn mình tưởng.
Biết trước điều này giúp cộng đồng chuẩn bị: duy trì những nhóm đã hình thành, chuyển từ cứu trợ khẩn cấp sang hỗ trợ dài hạn, và để ý những người bị bỏ lại khi sự chú ý của xã hội đã chuyển đi chỗ khác.
Bài học cho mỗi người
- Tin vào hàng xóm: khi chuẩn bị cho biến cố, hãy tính đến việc giúp và được giúp, không chỉ tự lo cho mình.
- Tham gia qua kênh có tổ chức: quyên góp, tình nguyện qua tổ chức có uy tín, chính quyền địa phương, Hội Chữ thập đỏ để tránh trùng lặp và tránh bị lợi dụng.
- Cẩn trọng với tin đồn bạo loạn: kiểm chứng trước khi chia sẻ, vì tin đồn có thể khiến người ta nghi kỵ và ngừng giúp nhau.
- Giữ lửa sau giai đoạn đầu: những tuần, những tháng sau mới là lúc nhiều người cần giúp nhất.
Góc nhìn hôm nay
Phim tận thế thường dựa trên giả định rằng khi trật tự sụp đổ, con người sẽ quay lưng với nhau. Các câu chuyện thật mà Fritz, Solnit và nhiều nhà nghiên cứu ghi lại cho thấy một bức tranh khác: thảm hoạ thường đánh thức phần tốt nhất của cộng đồng. Đó là lý do chuẩn bị tốt nhất có lẽ là xây dựng quan hệ từ hôm nay.
Muốn đọc thêm: A Paradise Built in Hell (Rebecca Solnit, 2009), các công trình của Disaster Research Center (Đại học Delaware) và tài liệu về "elite panic" của Lee Clarke và Caron Chess. Việc làm ngay: tìm hiểu nhóm thiện nguyện, hội nhóm cộng đồng đang hoạt động ở phường, xã nơi bạn sống.
Câu hỏi thường gặp
"A Paradise Built in Hell" nói về điều gì?
Đây là cuốn sách năm 2009 của nhà văn Rebecca Solnit, kể về những cộng đồng tự phát giúp đỡ nhau sau thảm hoạ, từ động đất San Francisco 1906, động đất Mexico 1985 đến bão Katrina 2005. Thông điệp chính là lòng tốt và hợp tác là phản ứng phổ biến của con người trước biến cố.
"Cộng đồng trị liệu" là gì?
Là khái niệm của nhà xã hội học Charles Fritz trong bài luận năm 1961, mô tả giai đoạn sau thảm hoạ khi ranh giới xã hội tạm mờ đi, người ta chia sẻ nguồn lực và tinh thần nhiều người tốt lên bất ngờ. Giai đoạn này thường ngắn.
"Elite panic" nghĩa là gì?
"Elite panic", tạm dịch là hoảng loạn của giới tinh hoa, là khái niệm do Caron Chess và Lee Clarke đặt ra. Nó mô tả việc người có quyền lực tin dân chúng sẽ hỗn loạn nên phản ứng bằng kiểm soát và nghi kỵ, đôi khi gây hại nhiều hơn chính thảm hoạ.
Vì sao người ta giúp nhau nhiều khi có thảm hoạ?
Vì mối nguy chung tạo ra cảm giác "chúng ta", nhu cầu cần giúp hiện ra rõ ràng, trật tự thường ngày tạm dừng và giúp người khác mang lại cảm giác ý nghĩa. Nghiên cứu cho thấy người dân thường là lực lượng hỗ trợ đầu tiên.
Muốn giúp sau thảm hoạ nên làm thế nào?
Nên quyên góp, tình nguyện qua tổ chức có uy tín, chính quyền địa phương hoặc Hội Chữ thập đỏ để tránh trùng lặp và tránh bị lợi dụng. Kiểm chứng tin trước khi chia sẻ và tiếp tục hỗ trợ cả sau giai đoạn khẩn cấp ban đầu.
