Chuỗi cung ứng đứt gãy: vì sao siêu thị có thể trống kệ sau vài ngày

Siêu thị có thể trống kệ chỉ sau vài ngày vì chuỗi cung ứng hiện đại vận hành theo kiểu "vừa đúng lúc": cửa hàng chỉ giữ lượng hàng đủ bán trong thời gian ngắn và được bổ sung liên tục từ kho trung chuyển. Khi xe tải ngừng chạy, nhà máy tạm đóng, hay người mua đổ xô mua gấp nhiều lần bình thường, dòng hàng đứt và kệ cạn rất nhanh. Phần lớn những lần trống kệ là tạm thời — hàng vẫn có ở đâu đó trong chuỗi, chỉ chưa chảy kịp tới quầy.

Từ cánh đồng tới kệ hàng: chuỗi dài bao nhiêu mắt xích

Một gói mì, một hộp sữa trên kệ đã đi qua cả một chuỗi:

1. Nông trại, mỏ, nhà cung cấp nguyên liệu (bột mì, dầu, bao bì).
2. Nhà máy chế biến, đóng gói.
3. Kho của nhà sản xuất.
4. Vận tải đường bộ, đường biển, đường sắt.
5. Trung tâm phân phối của chuỗi bán lẻ.
6. Xe giao hàng tới từng cửa hàng, thường mỗi ngày.
7. Kệ hàng, quầy thanh toán.

Đi kèm là những mắt xích vô hình: nhiên liệu cho xe, điện cho kho lạnh, mạng để đặt hàng, hệ thống thanh toán, và con người — tài xế, công nhân kho, thu ngân. Thiếu một trong số đó, dòng chảy chậm lại.

"Vừa đúng lúc": hiệu quả và cái giá của nó

Phương thức sản xuất vừa đúng lúc (just-in-time) được phát triển ở hãng Toyota từ giữa thế kỷ 20, gắn với tên kỹ sư Ohno Taiichi, rồi lan ra khắp các ngành từ thập niên 1980. Ý tưởng: không tích trữ nhiều hàng trong kho, chỉ nhận và sản xuất đúng lượng cần, đúng lúc cần.

Với siêu thị, điều này có nghĩa là lượng hàng trong cửa hàng chỉ đủ bán trong thời gian ngắn — thường được nói là vài ngày với nhiều mặt hàng, ít hơn với hàng tươi sống. Con số chính xác khác nhau tuỳ chuỗi và mặt hàng, nhưng nguyên lý chung là cửa hàng không phải nhà kho.

Hiệu ứng roi da: vì sao một chút hoảng thành thiếu hàng lớn

Năm 1961, nhà nghiên cứu Jay Forrester ở Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) mô tả một hiện tượng trong chuỗi cung ứng mà về sau được gọi là hiệu ứng roi da (bullwhip effect): một thay đổi nhỏ ở nhu cầu người mua cuối cùng bị khuếch đại dần khi đi ngược lên chuỗi, giống như cái vẩy nhẹ ở cán roi thành cú quất mạnh ở đầu roi.

Ví dụ đơn giản:

• Người mua cuối mua nhiều hơn bình thường 10%.
• Cửa hàng thấy hàng bán nhanh, đặt thêm 20% cho chắc.
• Nhà phân phối nhận đơn từ nhiều cửa hàng, đặt nhà máy thêm 40%.
• Nhà máy tăng ca, đặt nguyên liệu gấp đôi.
• Vài tuần sau, nhu cầu trở lại bình thường — kho các tầng ứ hàng, đơn hàng bị cắt đột ngột, chuỗi dao động tiếp.

Hiệu ứng này giải thích vì sao sau một đợt mua tăng đột biến, có lúc thiếu hàng, có lúc thừa hàng phải giảm giá. Phần tâm lý khiến người ta đổ xô mua là chuyện riêng; ở đây chỉ cần biết rằng chuỗi cung ứng phản ứng chậm và khuếch đại.

Những lần chuỗi cung ứng toàn cầu đứt gãy

Ví dụ giấy vệ sinh năm 2020 rất đáng nhớ: giấy dùng ở văn phòng, trường học là loại cuộn lớn, đi theo kênh phân phối khác giấy dùng ở nhà. Khi mọi người ở nhà, nhu cầu giấy gia đình tăng vọt trong khi nhà máy và kênh phân phối giấy công sở không chuyển sang được ngay. Không phải thế giới hết giấy — mà là giấy nằm sai chỗ.

Ở Việt Nam: những gì người tiêu dùng từng thấy

• Dịp Tết: nhu cầu tăng vọt có thể đoán trước, nên các nhà bán lẻ và nhà sản xuất tích hàng từ nhiều tháng trước, kết hợp các chương trình bình ổn giá. Đây là ví dụ chuỗi cung ứng chuẩn bị tốt khi biết trước.
• Đợt giãn cách xã hội ở TP.HCM năm 2021: một số chợ đầu mối tạm đóng, việc đi lại bị hạn chế, nhiều người gặp khó khăn mua thực phẩm tươi dù cả nước không thiếu lương thực. Đứt gãy nằm ở khâu phân phối cuối cùng, không ở sản xuất.
• Bão lớn, ngập lụt: đường bị chia cắt, hàng không vào được một vùng trong vài ngày.

Bài học từ những lần này: thiếu hàng ở quầy thường là vấn đề vận chuyển và phân phối, giải quyết được trong vài ngày đến vài tuần khi đường thông, chứ hiếm khi là thiếu lương thực thật sự.

Chuỗi cung ứng đang thay đổi ra sao

• Từ "vừa đúng lúc" sang "phòng khi cần" (just-in-case): nhiều doanh nghiệp tăng tồn kho đệm cho mặt hàng quan trọng.
• Đa dạng hoá nguồn cung: không phụ thuộc một nhà cung cấp, một nước, một tuyến vận tải.
• Đưa sản xuất về gần: một phần sản xuất được chuyển về gần thị trường tiêu thụ.
• Theo dõi số liệu thời gian thực để phát hiện sớm nhu cầu bất thường, giảm hiệu ứng roi da.
• Dự trữ quốc gia: nhiều nước, trong đó có Việt Nam, duy trì dự trữ nhà nước cho lương thực và một số mặt hàng thiết yếu.

Góc nhìn hôm nay: gia đình làm gì cho tỉnh táo

Hiểu chuỗi cung ứng giúp ta bình tĩnh hơn khi thấy ảnh kệ trống trên mạng. Vài nguyên tắc:

• Có một tủ đồ khô vừa phải và dùng xoay vòng — ăn gì trữ nấy, mua bù khi dùng — thì không cần chạy đi mua khi có tin xấu. Cách trữ cho khí hậu nóng ẩm được bàn kỹ ở danh mục chuẩn bị tỉnh táo.
• Đừng mua gấp nhiều lần nhu cầu khi thấy kệ vơi: chính việc đó tạo ra hiệu ứng roi da và làm người cần thật (người già, người bệnh) không mua được.
• Biết nhiều nguồn mua: chợ truyền thống, cửa hàng tạp hoá quen, siêu thị, đặt hàng trực tuyến — khi một kênh nghẽn, kênh khác thường vẫn chạy.
• Quen hàng xóm, nhóm cư dân: chia sẻ, mua chung khi phân phối gián đoạn.
• Tin vào nguồn chính thức về tình hình hàng hoá, không tin ảnh kệ trống không rõ nơi chụp.

Đọc thêm: Yossi Sheffi, The Resilient Enterprise (2005) về cách doanh nghiệp chống chịu đứt gãy; bài báo kinh điển của Hau Lee và cộng sự năm 1997 về hiệu ứng roi da trên tạp chí MIT Sloan Management Review.