Núi lửa Tambora năm 1815 và năm không có mùa hè 1816 trên thế giới

Tháng 4/1815, núi lửa Tambora trên đảo Sumbawa (Indonesia) có vụ phun trào lớn nhất trong lịch sử có ghi chép, giết chết hàng chục nghìn người trong khu vực. Khí lưu huỳnh bắn lên tầng bình lưu tạo thành màn sol khí che bớt nắng trên toàn cầu, khiến năm 1816 được gọi là "năm không có mùa hè": tuyết rơi tháng 6 ở New England (Mỹ), mất mùa và đói ở nhiều vùng châu Âu, nạn đói ở Vân Nam (Trung Quốc). Đây là ví dụ được nghiên cứu kỹ nhất về việc một ngọn núi lửa có thể làm xáo trộn khí hậu và đời sống khắp thế giới.

Những ngày tháng 4/1815

Tambora khi đó cao khoảng 4.300 m, đã ngủ yên nhiều thế kỷ. Ngày 5/4/1815, nó bắt đầu phun mạnh. Tiếng nổ được nghe ở Java và các đảo cách xa hàng trăm, thậm chí hơn một nghìn km. Theo ghi chép của chính quyền Anh khi đó đang cai quản Java (thời Thomas Stamford Raffles), có nơi binh lính tưởng là tiếng pháo và đã điều thuyền đi tìm tàu bị nạn.

Đỉnh điểm là tối 10 và ngày 11/4. Những cột lửa bốc lên rồi đổ sập thành dòng chảy tro nóng (dòng chảy mạt vụn núi lửa) lao xuống sườn núi ra tới biển, xoá sổ các làng ven bờ. Bóng tối do tro phủ kéo dài hai ngày ở vùng cách hàng trăm km. Khi khói tan, ngọn núi chỉ còn khoảng 2.850 m: phần đỉnh đã sụp vào hõm chảo rộng khoảng 6 km, sâu hơn 1 km.

Thiệt hại tại chỗ

• Khoảng 10.000 hoặc hơn chết trực tiếp do dòng chảy tro nóng và sóng thần nhỏ.
• Hàng chục nghìn người khác chết sau đó vì đói và bệnh trên Sumbawa và đảo Lombok bên cạnh, khi tro vùi ruộng và nguồn nước nhiễm bẩn. Tổng số thường được trích là khoảng 70.000 hoặc hơn (theo ước tính của Clive Oppenheimer, 2003), các nguồn khác cho số khác nhau.
• Vương quốc nhỏ Tambora và Pekat trên sườn núi biến mất. Năm 2004, nhóm của nhà núi lửa học Haraldur Sigurdsson khai quật được dấu vết một ngôi nhà bị vùi dưới tro, báo chí gọi là "Pompeii của phương Đông".

Từ núi lửa đến khí hậu toàn cầu

Điều làm Tambora ảnh hưởng xa không phải là tro — tro rơi xuống trong vài ngày, vài tuần. Thủ phạm là khí lưu huỳnh điôxít bắn lên tầng bình lưu (độ cao trên 15–20 km), kết hợp hơi nước thành giọt axit sunfuric li ti. Ở tầng cao đó không có mưa rửa trôi, nên màn sol khí lan khắp hành tinh, tồn tại một đến hai năm, phản xạ một phần ánh nắng ra không gian.

Theo các nghiên cứu tái dựng khí hậu, nhiệt độ trung bình Bắc bán cầu năm 1816 thấp hơn bình thường khoảng 0,4–0,7°C. Nghe nhỏ, nhưng trung bình che giấu những đợt rét bất thường ở đúng mùa sinh trưởng của cây trồng — và đó là điều chí mạng.

Cũng cần biết: thập niên 1810 còn có một vụ phun lớn khác năm 1808/1809 (chưa xác định được núi nào), và hoạt động Mặt Trời đang ở mức thấp. Tambora là cú đánh chính, nhưng không phải yếu tố duy nhất.

Năm 1816 trên thế giới

Ở Việt Nam đầu thời Gia Long, chưa có nghiên cứu được công bố rộng rãi chứng minh tác động cụ thể của Tambora; đây là một khoảng trống thú vị cho ai muốn tìm hiểu sử liệu khí hậu trong nước.

Dấu ấn văn hoá của một mùa hè xám

• Văn học: mùa hè năm 1816, một nhóm nhà văn trẻ bị mưa giam chân trong biệt thự Diodati bên hồ Geneva, thi nhau viết truyện ma. Từ đó ra đời một tiểu thuyết kinh điển của Mary Shelley — câu chuyện đó là đề tài riêng. Cũng mùa ấy, Lord Byron viết bài thơ "Darkness" về một thế giới mất ánh Mặt Trời.
• Hội hoạ: nhiều nhà nghiên cứu cho rằng bầu trời hoàng hôn đỏ cam rực rỡ trong tranh của J. M. W. Turner những năm này phản ánh sol khí núi lửa. Một nghiên cứu năm 2014 đã thử đo tỷ lệ màu đỏ – xanh trong tranh của nhiều hoạ sĩ để tìm dấu vết các vụ phun lớn; kết quả gây chú ý nhưng phương pháp còn bị tranh luận.
• Chiếc xe đạp đầu tiên: có giả thuyết cho rằng Karl Drais phát minh xe "draisine" (xe chạy bằng chân đẩy) năm 1817 vì ngựa chết đói và yến mạch đắt. Đây là giả thuyết phổ biến nhưng chưa được chứng minh.

Vì sao các nhà khoa học vẫn nghiên cứu Tambora

Tambora là "thí nghiệm tự nhiên" duy nhất có đủ ba thứ: phun trào cấp VEI 7, ghi chép lịch sử phong phú ở nhiều châu lục, và dấu vết rõ trong lõi băng Greenland, Nam Cực. Nhờ vậy nó giúp kiểm tra các mô hình khí hậu: mô hình có tái hiện đúng mức lạnh năm 1816 không? Năm 1991, núi lửa Pinatubo (Philippines) phun ra khoảng 15–20 triệu tấn SO₂, làm Trái Đất mát đi khoảng 0,5°C trong khoảng một năm — xác nhận cơ chế mà Tambora gợi ý.

Câu hỏi thực tế: nếu một vụ phun cỡ Tambora xảy ra hôm nay thì sao? Theo một bài bình luận năm 2022 trên tạp chí Nature của Michael Cassidy và Lara Mani, dựa trên dữ liệu lõi băng, khả năng có một phun trào cỡ VEI 7 trong thế kỷ này vào khoảng một phần sáu — không nhỏ như nhiều người nghĩ. Thế giới hiện đại có thương mại lương thực toàn cầu, dự báo thời tiết, kho dự trữ quốc gia — giúp giảm nạn đói. Nhưng chuỗi cung ứng lại rất liên kết, nên cú sốc giá có thể lan nhanh. Đây là lý do các nhà khoa học đề nghị đưa núi lửa lớn vào kế hoạch an ninh lương thực.

Góc nhìn hôm nay

Bài học lớn của 1816 là: thảm hoạ toàn cầu không nhất thiết phải là vụ nổ ngay trước mắt. Một mùa hè lạnh bất thường ở nửa vòng Trái Đất có thể thành giá gạo tăng ở nhà mình. Với một gia đình, phản ứng tỉnh táo là giữ thói quen dự trữ lương thực xoay vòng vừa phải, không chạy theo tin đồn khi giá tăng.

Sách nên đọc: Tambora: The Eruption That Changed the World (Gillen D'Arcy Wood, 2014) — kể câu chuyện qua nhiều châu lục, có cả chương về Vân Nam; The Year Without Summer (William và Nicholas Klingaman, 2013) tập trung vào châu Âu và Bắc Mỹ. Du khách có thể leo Tambora từ phía làng Pancasila, nhìn xuống hõm chảo khổng lồ — một chuyến đi đòi hỏi sức khoẻ và người dẫn đường địa phương.