Năm 536: vì sao được gọi là năm tồi tệ nhất để sống

Năm 536 sau Công nguyên được nhà sử học Michael McCormick (Đại học Harvard) gọi là có lẽ "năm tồi tệ nhất để sống" vì một màn sương bụi bí ẩn che Mặt Trời suốt khoảng một năm rưỡi trên nhiều vùng Bắc bán cầu, kéo theo mùa hè lạnh nhất trong khoảng hai nghìn năm, mất mùa và đói kém. Lõi băng và vòng gỗ cho thấy nguyên nhân chính là núi lửa phun trào — năm 536 và một vụ lớn khác khoảng năm 540 — nhưng ngọn núi nào thì đến nay vẫn chưa xác định chắc chắn.

Những người sống năm 536 đã ghi lại gì

Những ghi chép đương thời là lý do sự kiện này nổi tiếng. Sử gia Đông La Mã Procopius, khi đó ở Bắc Phi hoặc Ý theo quân của hoàng đế Justinian, viết rằng suốt năm đó Mặt Trời toả sáng mà không có độ chói, giống như Mặt Trăng, và giống như đang bị che khuất. Ông cho rằng đó là một điềm rất xấu.

Cassiodorus, một quan chức cao cấp ở vương quốc Ostrogoth tại Ý, trong một bức thư viết về Mặt Trời có màu xanh nhạt, Mặt Trăng không có ánh sáng rõ, mùa màng không chín vì thiếu hơi ấm. Biên niên sử Ireland ghi việc "thiếu bánh mì" trong các năm 536 và 539. Một số nguồn ở Trung Đông và Trung Hoa cũng ghi hiện tượng bất thường về thời tiết những năm này, dù việc ghép chúng với nhau cần thận trọng.

Các nhà sử học từng tranh luận: những dòng này là mô tả thật hay chỉ là phong cách văn chương báo điềm gở? Phải đến khi khoa học tự nhiên vào cuộc, câu trả lời mới rõ.

Khoa học xác nhận: vòng gỗ và lõi băng

Vòng gỗ

Từ thập niên 1990, nhà nghiên cứu vòng gỗ Mike Baillie (Đại học Queen's, Belfast) nhận ra cây sồi ở Ireland gần như ngừng lớn quanh năm 536–545. Những mẫu từ Scandinavia, Siberia, Bắc Mỹ và Chile cũng cho thấy vòng hẹp bất thường. Một cây không lớn có thể do bệnh; hàng nghìn cây ở nhiều lục địa cùng không lớn thì là tín hiệu khí hậu.

Lõi băng

Năm 2015, nhóm của Michael Sigl đối chiếu lõi băng Greenland và Nam Cực với vòng gỗ đã hiệu chỉnh, tìm thấy hai đỉnh sunfat lớn — dấu vết của núi lửa — quanh năm 536 và năm 540. Đỉnh 536 xuất hiện chủ yếu ở Greenland, cho thấy một núi lửa ở Bắc bán cầu; đỉnh 540 có ở cả hai cực, gợi ý một núi lửa vùng nhiệt đới. Năm 2018, nhóm của McCormick và Paul Mayewski phân tích lõi băng ở sông băng Colle Gnifetti (dãy Alps, Thuỵ Sĩ) với độ phân giải cao, tìm thấy các hạt thuỷ tinh núi lửa mà thành phần gợi ý nguồn gốc từ Iceland.

Thủ phạm là ngọn núi nào

Một số giả thuyết cũ hơn từng đề xuất sao chổi hoặc thiên thạch. Hiện nay, dữ liệu lõi băng nghiêng mạnh về núi lửa, nhưng chưa loại trừ hoàn toàn khả năng có thêm yếu tố khác.

Thời kỳ Băng hà nhỏ cuối Cổ đại

Năm 2016, nhóm của Ulf Büntgen công bố trên Nature Geoscience rằng ba vụ phun lớn (536, 540 và 547) đã mở ra một giai đoạn lạnh kéo dài khoảng một thế kỷ, từ năm 536 đến khoảng 660, mà họ đặt tên là "Thời kỳ Băng hà nhỏ cuối Cổ đại" (Late Antique Little Ice Age). Mùa hè ở châu Âu và Trung Á lạnh hơn trung bình đáng kể trong nhiều thập kỷ.

Các tác giả thận trọng đặt câu hỏi về mối liên hệ với những biến động lớn thời đó: sự di cư của nhiều nhóm người ở thảo nguyên Á – Âu, những biến đổi ở Bán đảo Ả Rập, sự suy yếu của Đông La Mã. Những liên hệ này là giả thuyết để nghiên cứu tiếp, không phải kết luận. Khí hậu là một yếu tố, bên cạnh chính trị, chiến tranh, kinh tế và dịch bệnh.

Rồi dịch bệnh đến

Năm 541, đại dịch hạch Justinian bùng phát ở Ai Cập rồi lan sang Constantinople và khắp Địa Trung Hải — một đề tài riêng. Có giả thuyết cho rằng thời tiết lạnh và đói kém năm trước đó làm cộng đồng yếu đi, nhưng mối quan hệ nhân quả trực tiếp vẫn chưa được chứng minh.

Vì sao 536 quan trọng với hôm nay

1. Nó cho thấy núi lửa "vừa" cũng đủ gây chuyện nếu xảy ra liên tiếp. Không vụ nào trong số này lớn cỡ siêu phun trào, nhưng chuỗi ba vụ trong khoảng mười năm đã kéo dài tác động.
2. Nó cho thấy sức mạnh của nghiên cứu liên ngành. Sử gia, nhà khí hậu học, nhà nghiên cứu băng, nhà nghiên cứu vòng gỗ, nhà núi lửa học cùng ghép một bức tranh mà không ngành nào tự làm được.
3. Nó dạy cách đọc tít báo. "Năm tồi tệ nhất lịch sử" là cách nói của một nhà sử học trong một bài phỏng vấn trên tạp chí Science năm 2018, mang tính gợi hình. Những năm có chiến tranh lớn, dịch bệnh lớn khác cũng là ứng viên. Đừng hiểu nó như một phép đo.

Còn tranh cãi gì

• Ngọn núi nào gây ra vụ 536 và vụ 540.
• Mức độ ảnh hưởng ở châu Á nhiệt đới, Đông Nam Á — dữ liệu còn ít.
• Mối liên hệ giữa khí hậu lạnh và các biến động chính trị, di cư, dịch bệnh — từng trường hợp phải xét riêng.

Góc nhìn hôm nay

Năm 536 là lời nhắc rằng khí hậu ổn định là điều kiện nền mà mọi xã hội nông nghiệp dựa vào, và nó có thể bị lay động bởi những sự kiện ở xa hàng vạn km. Với người đọc hôm nay, điều đáng mang về là cách nghĩ: một cú sốc khí hậu ở đâu đó trên thế giới đến với ta qua giá lương thực, không phải qua bầu trời tối. Giữ một kho lương thực gia đình nhỏ, xoay vòng đều đặn, và theo dõi tin từ nguồn đáng tin là đủ.

Đọc thêm: bài của Ann Gibbons trên Science (tháng 11/2018) "Why 536 was 'the worst year to be alive'"; The Fate of Rome (Kyle Harper, 2017) bàn về khí hậu, dịch bệnh và sự suy tàn của La Mã; The History of Procopius (bản dịch tiếng Anh) cho ai muốn đọc nguồn gốc.