Điểm tới hạn khí hậu: hiểu cho tỉnh táo, không hoảng

Điểm tới hạn khí hậu là ngưỡng mà khi vượt qua, một bộ phận của hệ thống Trái Đất — như băng Greenland, rừng Amazon hay rạn san hô — chuyển sang trạng thái mới và khó hoặc không thể quay lại, kể cả khi nhiệt độ hạ xuống. Hiểu cho tỉnh táo nghĩa là nắm hai điều cùng lúc: các điểm tới hạn là có thật và một số có thể nằm trong khoảng 1,5–2°C ấm lên; nhưng "vượt ngưỡng" không có nghĩa là thảm hoạ ngay ngày mai — nhiều quá trình diễn ra qua hàng chục, hàng trăm, thậm chí hàng nghìn năm, và mỗi phần mười độ tránh được vẫn có giá trị.

Điểm tới hạn là gì, nói bằng hình ảnh

Hãy hình dung đẩy một chiếc ghế nghiêng dần. Lúc đầu, buông tay ra nó tự về chỗ cũ. Đến một góc nào đó, nó đổ hẳn sang phía bên kia và nằm yên ở đó. Góc ấy là điểm tới hạn. Điều quan trọng: trước khi chạm góc đó, chiếc ghế trông vẫn bình thường.

Trong khí hậu, những bộ phận có hành vi như vậy được gọi là "yếu tố tới hạn" (tipping elements). Khái niệm được phổ biến qua bài báo năm 2008 của Timothy Lenton và cộng sự trên tạp chí PNAS. IPCC trong báo cáo AR6 (2021) xếp chúng vào nhóm sự kiện "xác suất thấp – tác động cao" và lưu ý rằng không thể loại trừ chúng.

Các điểm tới hạn chính và thang thời gian

Năm 2022, nhóm của David Armstrong McKay công bố trên Science một đánh giá tổng hợp, xác định 16 yếu tố tới hạn. Bảng dưới tóm tắt một số yếu tố được bàn nhiều, kèm ngưỡng ước tính và thang thời gian theo đánh giá đó. Mọi con số đều có khoảng bất định rộng.

Dòng hải lưu AMOC được bàn kỹ ở một bài riêng. Ở đây chỉ cần chú ý cột "diễn ra trong bao lâu": đa số không phải chuyện vài năm.

Đang ở đâu so với các ngưỡng

• Theo IPCC AR6, giai đoạn 2011–2020 ấm hơn thời tiền công nghiệp (1850–1900) khoảng 1,1°C.
• Theo Cơ quan Copernicus của Liên minh châu Âu, năm 2024 là năm dương lịch đầu tiên nhiệt độ trung bình toàn cầu vượt 1,5°C. Nhưng mục tiêu 1,5°C trong Thoả thuận Paris tính theo trung bình nhiều năm (thường là 20 năm), nên một năm vượt không có nghĩa là đã "thua".
• Tháng 4/2024, NOAA và Sáng kiến Rạn san hô Quốc tế xác nhận đợt tẩy trắng san hô toàn cầu lần thứ tư. Báo cáo Điểm tới hạn Toàn cầu năm 2025 do Đại học Exeter (Anh) điều phối cho rằng rạn san hô nước ấm nhiều khả năng đã chạm ngưỡng — một đánh giá của nhóm tác giả, được trích nhiều nhưng không phải kết luận đồng thuận của IPCC.

Bốn hiểu lầm cần tránh

"Vượt ngưỡng là xong, làm gì cũng vô ích"

Sai. Thứ nhất, ngưỡng không phải con số chính xác mà là khoảng; ở dưới mỗi ngưỡng, rủi ro tăng dần. Thứ hai, với các chỏm băng, vượt ngưỡng nghĩa là cam kết tan trong hàng trăm đến nghìn năm — tốc độ tan vẫn phụ thuộc mức ấm lên. Giảm phát thải hôm nay làm chậm quá trình, cho thời gian thích nghi.

"Điểm tới hạn sẽ kéo nhau sập hết như domino ngay lập tức"

Có nghiên cứu về tương tác giữa các yếu tố (ví dụ băng Greenland tan đổ nước ngọt làm yếu AMOC). Kịch bản "Trái Đất nhà kính" (Steffen và cộng sự, 2018) từng gây chú ý. Nhưng đây là khả năng được bàn thảo, có độ bất định cao, diễn ra qua thang thời gian dài — không phải chuỗi sụp đổ tức thì.

"Băng vĩnh cửu là quả bom mê-tan sắp nổ"

Băng vĩnh cửu chứa lượng carbon rất lớn, ước tính tương đương khoảng gấp đôi lượng hiện có trong khí quyển. Nhưng theo IPCC, phần lớn sẽ thoát ra từ từ qua nhiều thế kỷ, chủ yếu dưới dạng CO₂. Kịch bản "phát nổ" đột ngột lượng mê-tan khổng lồ được đánh giá là rất khó xảy ra trong thế kỷ này.

"Các nhà khoa học đang dọa"

Ngược lại, các báo cáo IPCC nổi tiếng là thận trọng: mỗi kết luận kèm mức độ tin cậy và khoảng xác suất. Chính sự thận trọng đó khiến cảnh báo của họ đáng tin.

Điểm tới hạn tích cực

Khái niệm này cũng áp dụng cho xã hội và công nghệ. Khi giá điện mặt trời, điện gió và pin giảm đủ sâu, việc chuyển đổi có thể tự tăng tốc mà không cần ép buộc — giống chiếc ghế đổ về phía tốt. Báo cáo Điểm tới hạn Toàn cầu cũng dành nhiều trang cho những "điểm tới hạn tích cực" như vậy. Đây không phải lời an ủi suông: chi phí điện mặt trời đã giảm rất mạnh trong khoảng mười năm qua, theo số liệu của Cơ quan Năng lượng Tái tạo Quốc tế (IRENA).

Việt Nam nằm ở đâu trong câu chuyện này

Việt Nam có bờ biển dài và hai đồng bằng thấp; rủi ro nước biển dâng dài hạn từ các chỏm băng là mối quan tâm thật, dù diễn ra qua nhiều thế kỷ. Các rạn san hô ở Côn Đảo, Phú Quốc, Nha Trang, Cù Lao Chàm cũng chịu các đợt nắng nóng biển. Chuyện khí hậu thời tiết hằng năm là một chủ đề rộng hơn; điều riêng của góc nhìn "điểm tới hạn" là nhắc rằng những quyết định hôm nay ảnh hưởng tới bờ biển của nhiều thế hệ sau.

Góc nhìn hôm nay: làm gì với nỗi lo

1. Đọc nguồn gốc, không đọc tít. Bản tóm tắt cho nhà hoạch định chính sách của IPCC (có trên trang ipcc.ch) viết khá dễ hiểu.
2. Chọn việc có tác động. Tiết kiệm điện, ưu tiên giao thông công cộng hoặc xe điện khi có điều kiện, giảm lãng phí thực phẩm — việc nhỏ nhưng cộng dồn.
3. Ủng hộ nơi đang được bảo vệ. Các khu bảo tồn biển và rừng ngập mặn ven biển Việt Nam vừa giữ đa dạng sinh học vừa chắn sóng.
4. Chăm sóc tinh thần. Nếu nỗi lo khí hậu khiến mất ngủ, mất tập trung kéo dài, nên nói chuyện với người thân hoặc chuyên gia tâm lý — lo âu là phản ứng dễ hiểu, nhưng không cần gánh một mình.

Đọc thêm: Global Tipping Points Report — báo cáo tổng hợp đọc miễn phí do Đại học Exeter điều phối; cuốn How to Avoid a Climate Disaster (Bill Gates, 2021) cho góc nhìn về giải pháp công nghệ.