Ngày 13/4/2029, tiểu hành tinh Apophis rộng khoảng 340 m sẽ bay qua cách bề mặt Trái Đất khoảng 32.000 km — gần hơn cả các vệ tinh địa tĩnh — nhưng không va chạm. Năm 2021, NASA đã loại trừ khả năng nó va vào Trái Đất trong ít nhất 100 năm tới. Lần bay sát này là một dịp quan sát hiếm có: theo NASA, vật thể cỡ này đến gần như vậy trung bình khoảng nghìn năm mới có một lần, và người ở một phần châu Âu, châu Phi, Tây Á sẽ nhìn thấy nó bằng mắt thường.
Từ "đáng lo nhất lịch sử" đến "an toàn ít nhất trăm năm"
Apophis được phát hiện ngày 19/6/2004 tại đài thiên văn Kitt Peak (Arizona, Mỹ) bởi Roy Tucker, David Tholen và Fabrizio Bernardi. Tháng 12/2004, khi mới có ít quan sát, phép tính cho thấy khả năng va chạm năm 2029 lên tới khoảng 2,7%. Nó được xếp mức 4 trên thang Torino — mức cao nhất từng ghi nhận cho tới nay.
Rồi điều bình thường của khoa học xảy ra: các nhà thiên văn lục lại ảnh chụp cũ có vô tình chứa Apophis, cộng thêm quan sát mới. Quỹ đạo được thu hẹp, khả năng va năm 2029 bị loại trừ chỉ sau vài ngày. Những năm tiếp theo, các "cửa" va chạm 2036 và 2068 cũng lần lượt bị đóng lại. Tháng 3/2021, sau các quan sát radar khi Apophis bay qua ở khoảng cách xa, NASA tuyên bố không có nguy cơ va chạm trong ít nhất một thế kỷ.
Vì sao xác suất ban đầu tăng rồi mới giảm
Khi quỹ đạo còn mờ, vùng có thể có của tiểu hành tinh trong tương lai là một dải rộng. Nếu Trái Đất nằm trong dải ấy, xác suất va chạm khác không. Thêm quan sát, dải hẹp lại. Nếu Trái Đất vẫn nằm trong dải đang hẹp dần, xác suất tăng tạm thời; đến lúc dải hẹp tới mức trượt ra khỏi Trái Đất, xác suất rơi về gần bằng không. Đây là lý do một tin "nguy cơ va chạm tăng" chưa chắc là tin xấu — thường là bước trung gian trước khi bị loại trừ.
Những con số chính
| Đặc điểm | Giá trị (ước tính) |
|---|---|
| Đường kính trung bình | Khoảng 340 m, hình hơi thuôn |
| Ngày bay sát | 13/4/2029 (theo giờ quốc tế) |
| Khoảng cách tới bề mặt | Khoảng 32.000 km |
| So sánh | Vệ tinh địa tĩnh ở độ cao khoảng 35.800 km; Mặt Trăng cách khoảng 384.000 km |
| Độ sáng tối đa | Khoảng cấp 3 — thấy bằng mắt thường ở nơi trời tối |
| Nguy cơ va chạm | Đã loại trừ trong ít nhất 100 năm tới (NASA, 2021) |
Cái tên và lớp tin đồn quanh nó
Tên Apophis là cách gọi theo tiếng Hy Lạp của Apep — con rắn hỗn mang, kẻ thù của thần Mặt Trời trong thần thoại Ai Cập. Người đặt tên chọn nó cho hợp với một vật thể từng làm người ta lo lắng. Cái tên đầy kịch tính, cộng với mức Torino 4 năm 2004, khiến Apophis xuất hiện trong vô số bài báo giật tít và video "tận thế 2029" hoặc "2036".
Những thông tin đó lỗi thời đã gần hai thập kỷ. Khi gặp, hãy kiểm tra ngày đăng và tra trực tiếp trang Sentry của NASA: Apophis đã bị gỡ khỏi danh sách rủi ro.
Điều gì sẽ xảy ra ngày 13/4/2029
Lực hấp dẫn của Trái Đất sẽ kéo lệch quỹ đạo của Apophis. Trước lần bay sát, nó thuộc nhóm tiểu hành tinh có quỹ đạo phần lớn nằm trong quỹ đạo Trái Đất (nhóm Aten); sau đó, quỹ đạo của nó sẽ dài hơn và chuyển sang nhóm Apollo. Các nhà khoa học còn dự đoán lực thuỷ triều có thể làm thay đổi tốc độ tự quay, thậm chí gây trượt lở nhỏ trên bề mặt — một thí nghiệm tự nhiên chưa từng có cơ hội quan sát gần như vậy.
Ai nhìn thấy được
Thời điểm gần nhất rơi vào buổi tối giờ châu Âu. Apophis sẽ di chuyển nhanh qua bầu trời, trông như một chấm sao trung bình đang trôi. Người ở châu Âu, châu Phi và phần phía tây châu Á có vị trí quan sát thuận lợi nhất; Việt Nam nằm ngoài vùng quan sát tốt nhất vào đúng thời điểm gần nhất, nhưng có thể theo dõi qua các buổi truyền hình trực tiếp của đài thiên văn và cơ quan vũ trụ. Cách tốt nhất là đến gần ngày xem bản đồ quan sát do NASA, ESA hoặc các hội thiên văn công bố.
Các sứ mệnh đi đón Apophis
- OSIRIS-APEX (NASA): chính là tàu OSIRIS-REx từng mang mẫu đất đá từ tiểu hành tinh Bennu về Trái Đất năm 2023, nay được đổi tên và giao nhiệm vụ mới. Theo kế hoạch, nó tới Apophis ngay sau lần bay sát và ở lại nghiên cứu khoảng 18 tháng.
- Ramses (ESA): Cơ quan Vũ trụ châu Âu đang chuẩn bị một tàu nhỏ để bay kèm Apophis trước và trong lần bay sát, ghi lại cách bề mặt thay đổi dưới lực kéo của Trái Đất. Lịch phóng còn phụ thuộc quyết định ngân sách.
Những dữ liệu này giúp hiểu cấu trúc bên trong một tiểu hành tinh cỡ vài trăm mét — loại có thể phá huỷ một vùng nếu va chạm — từ đó thiết kế cách đẩy lệch nếu sau này cần.
Bài học rút ra từ Apophis
- Hệ thống cảnh báo hoạt động đúng như thiết kế: phát hiện, tính toán, công bố minh bạch, rồi hạ mức khi có dữ liệu mới.
- Xác suất ban đầu chỉ là điểm xuất phát. Đừng hoảng với con số đầu tiên của một vật thể vừa phát hiện.
- Tin cũ sống rất lâu trên mạng. Bài "Apophis va năm 2036" vẫn được chia sẻ dù đã sai từ hơn mười năm trước.
Radar và "lực đẩy nhiệt": hai chìa khoá loại trừ năm 2068
Quan sát quang học cho vị trí trên bầu trời, nhưng radar cho thứ quý hơn: khoảng cách và vận tốc chính xác tới từng mét, từng milimét mỗi giây. Các ăng-ten radar lớn như Goldstone (California) và kính Arecibo (Puerto Rico, đã sập năm 2020) đã nhiều lần dội sóng vào Apophis khi nó đi qua ở khoảng cách xa, thu hẹp sai số quỹ đạo đáng kể.
Chìa khoá thứ hai là hiệu ứng Yarkovsky. Một tiểu hành tinh quay hấp thụ ánh nắng ở phía "ban ngày" rồi toả nhiệt ở phía "chiều tối". Bức xạ nhiệt toả ra tạo một lực đẩy cực nhỏ, nhưng tích tụ qua hàng chục năm thì đủ làm lệch quỹ đạo hàng trăm km. Với Apophis, lực này từng là nguồn bất định lớn nhất khi tính khả năng va năm 2068. Khi các nhóm đo được độ trôi do Yarkovsky từ chuỗi quan sát nhiều năm, khả năng ấy rơi về không. Đây là ví dụ cho thấy dự báo va chạm không chỉ là bài toán hấp dẫn, mà cả vật lý nhiệt của một tảng đá quay trong nắng.
Góc nhìn hôm nay: chuẩn bị cho một buổi ngắm trời
Thay vì lo lắng, có thể coi 13/4/2029 là một sự kiện thiên văn đáng chờ, như nhật thực. Nếu có dịp đi châu Âu hoặc châu Phi khoảng thời gian đó, tìm nơi xa đèn thành phố, mang ống nhòm. Ở nhà thì theo dõi trực tiếp từ đài thiên văn. Các câu lạc bộ thiên văn nghiệp dư ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh thường tổ chức buổi xem chung cho các sự kiện như vậy — một cách hay để trẻ con thấy khoa học không chỉ là nỗi sợ.
Câu hỏi thường gặp
Tiểu hành tinh Apophis có va vào Trái Đất năm 2029 không?
Không. Ngày 13/4/2029 Apophis chỉ bay sát, cách bề mặt khoảng 32.000 km. NASA đã loại trừ mọi nguy cơ va chạm trong ít nhất 100 năm tới.
Apophis to bao nhiêu?
Đường kính trung bình khoảng 340 m, hình hơi thuôn. Đây là cỡ có thể phá huỷ cấp vùng nếu va chạm, nên nó từng được theo dõi rất sát.
Có nhìn thấy Apophis bằng mắt thường không?
Có, ở nơi trời tối thuộc châu Âu, châu Phi và phía tây châu Á, Apophis sẽ sáng cỡ một ngôi sao trung bình và trôi nhanh qua bầu trời. Ở Việt Nam có thể theo dõi qua truyền hình trực tiếp của các đài thiên văn.
Vì sao Apophis từng bị coi là nguy hiểm?
Cuối năm 2004, khi quỹ đạo chưa rõ, xác suất va chạm năm 2029 được tính khoảng 2,7%, mức 4 trên thang Torino. Quan sát thêm đã loại trừ nguy cơ này.
Apophis có liên quan tới năm 2036 không?
Từng có lo ngại về một lần tiếp cận năm 2036, nhưng khả năng này đã bị loại trừ từ nhiều năm trước. Các bài viết nói Apophis va năm 2036 là thông tin lỗi thời.
