Từ tháng 6/1783 đến tháng 2/1784, khe nứt núi lửa Laki ở miền nam Iceland phun dung nham liên tục suốt tám tháng, thải ra lượng khí lưu huỳnh khổng lồ. Ở Iceland, khí độc flo và nạn đói sau đó giết chết khoảng một phần năm dân số và phần lớn gia súc. Một màn sương khô có mùi lưu huỳnh lan khắp châu Âu mùa hè năm 1783, kéo theo nắng nóng bất thường rồi mùa đông khắc nghiệt, làm số người chết ở Anh, Pháp và nhiều nước tăng vọt. Đây là ví dụ hiếm hoi về thảm hoạ khí độc núi lửa trên quy mô cả lục địa.
Một khe nứt dài 27 km
Laki không phải một ngọn núi hình nón. Nó là một dãy khoảng 130 miệng phun xếp dọc một khe nứt dài khoảng 27 km, thuộc hệ thống núi lửa Grímsvötn nằm dưới chỏm băng Vatnajökull. Người Iceland gọi đợt phun này là Skaftáreldar — "lửa sông Skaftá" — vì dung nham tràn theo thung lũng sông này.
Ngày 8/6/1783, khe nứt mở ra. Trong tám tháng, nó phun khoảng 14–15 km³ dung nham bazan, phủ diện tích khoảng 600 km² — một trong những dòng dung nham lớn nhất lịch sử có ghi chép. Kiểu phun này không bùng nổ dữ dội như Tambora; nó âm ỉ, kéo dài, và chính vì thế mà khí thoát ra liên tục, khối lượng cực lớn.
Lượng khí
Theo các ước tính được trích nhiều (Thordarson và Self, 2003), Laki thải ra khoảng 120 triệu tấn lưu huỳnh điôxít, cùng hàng triệu tấn hợp chất flo và clo. So sánh để hình dung: con số này lớn hơn nhiều lần lượng SO₂ của phun trào Pinatubo năm 1991.
Iceland: "Nạn đói sương mù"
Người Iceland gọi những năm sau đó là Móðuharðindin — tạm dịch "khổ nạn sương mù". Flo trong khí núi lửa bám vào cỏ. Cừu, ngựa, bò ăn cỏ nhiễm flo bị bệnh răng và xương, chết hàng loạt. Theo các ước tính, khoảng một nửa số gia súc lớn và khoảng 80% số cừu của Iceland chết.
Iceland khi đó sống nhờ chăn nuôi và đánh cá. Mất gia súc, ruộng cỏ bị tro phủ, thuyền không ra khơi được vì sương mù và thời tiết xấu — nạn đói ập đến. Khoảng 20–25% dân số Iceland, tức khoảng một phần năm đến một phần tư, chết trong vài năm sau đó. Có ghi chép rằng chính quyền Đan Mạch (Iceland khi đó thuộc Đan Mạch) đã bàn tới việc di dời người Iceland sang Đan Mạch, nhưng kế hoạch không thực hiện.
Mục sư Jón Steingrímsson và "Bài giảng lửa"
Mục sư Jón Steingrímsson ở Kirkjubæjarklaustur, ngôi làng nằm trên đường đi của dòng dung nham, viết một bản tường thuật chi tiết về những gì ông chứng kiến — nguồn tư liệu quý nhất về đợt phun. Ngày 20/7/1783, khi dung nham đang tiến về làng, ông cùng giáo dân cầu nguyện trong nhà thờ. Dòng dung nham dừng lại cách đó không xa. Người Iceland gọi buổi lễ đó là Eldmessa — "Bài giảng lửa". Câu chuyện thuộc về truyền thống dân gian và tín ngưỡng địa phương; về địa chất, dòng dung nham dừng vì địa hình và lưu lượng thay đổi.
Châu Âu: mùa hè sương khô
Khoảng giữa tháng 6/1783, một màn sương khô, mờ xanh lan đến Na Uy, Đức, Pháp, Anh, Ý. Mặt Trời giữa trưa đỏ như máu. Người ta ngửi thấy mùi lưu huỳnh, lá cây héo, nhiều người khó thở. Mùa hè năm đó ở Anh lại nóng bất thường. Mục sư – nhà tự nhiên học Gilbert White ở làng Selborne (Anh) ghi lại trong nhật ký về màn sương kỳ lạ ấy.
Benjamin Franklin, khi đó đang ở Paris với vai trò sứ thần Mỹ, cũng quan sát màn sương. Năm 1784, ông viết một bài ngắn suy đoán rằng nó có thể đến từ núi lửa ở Iceland và đã làm mùa đông năm đó lạnh hơn — một trong những suy luận sớm nhất về mối liên hệ giữa núi lửa và khí hậu.
| Thời gian | Hiện tượng ở châu Âu |
|---|---|
| Tháng 6–8/1783 | Sương khô lưu huỳnh, nắng nóng bất thường, nhiều người khó thở; số người chết tăng ở Anh và Pháp, nhất là người làm ngoài trời |
| Mùa đông 1783–1784 | Một trong những mùa đông lạnh nhất thế kỷ ở châu Âu và Bắc Mỹ; băng tan mùa xuân gây lũ ở nhiều sông |
| Năm 1784 | Có nghiên cứu (Oman và cộng sự, 2006) liên hệ với việc gió mùa châu Phi yếu, sông Nile lũ thấp và nạn đói ở Ai Cập |
Một nghiên cứu năm 2004 của Claire Witham và Clive Oppenheimer ước tính riêng nước Anh có khoảng hơn hai chục nghìn ca tử vong vượt mức trong mùa hè – thu 1783 và mùa đông sau đó. Con số cụ thể tuỳ phương pháp và còn bàn luận, nhưng đều cho thấy tác động đáng kể.
Laki có gây ra Cách mạng Pháp?
Một tuyên bố hay gặp trên mạng: Laki gây mất mùa, đói kém, dẫn tới Cách mạng Pháp năm 1789. Các nhà sử học thường thận trọng: mất mùa nghiêm trọng nhất trước cách mạng là năm 1788, do mưa đá và hạn hán — không phải trực tiếp do Laki. Khủng hoảng tài chính hoàng gia, bất bình đẳng xã hội, tư tưởng Khai sáng là những nguyên nhân chính. Laki có thể là một phần của chuỗi thời tiết bất thường những năm 1780, nhưng nói nó "gây ra" cách mạng là đơn giản hoá quá mức.
Nếu một "Laki" xảy ra hôm nay
Iceland có những đợt phun khe nứt lớn khoảng vài trăm năm một lần. Năm 2011, Anja Schmidt và cộng sự mô phỏng một đợt phun kiểu Laki trong điều kiện hiện đại: ô nhiễm bụi mịn và khí sunfat có thể làm tăng đáng kể số ca tử vong vì bệnh tim phổi ở châu Âu trong năm đầu. Chính phủ Anh đã đưa "phun trào khe nứt ở Iceland" vào danh sách rủi ro quốc gia.
Các đợt phun ở bán đảo Reykjanes (Iceland) từ năm 2021, nhất là quanh thị trấn Grindavík từ cuối năm 2023, cũng là phun khe nứt, nhưng nhỏ hơn Laki hàng trăm lần; chúng được theo dõi chặt và không gây sương độc lan sang châu Âu. Đợt phun Holuhraun 2014–2015 lớn hơn, đủ làm chất lượng không khí ở Iceland có lúc xấu, nhưng vẫn nhỏ hơn Laki rất nhiều.
Góc nhìn hôm nay
Laki nhắc rằng thảm hoạ núi lửa không chỉ là tro và dung nham, mà còn là chất lượng không khí. Với người Việt, bài học gần gũi nhất là đọc chỉ số chất lượng không khí (AQI) và biết khi nào nên hạn chế ra ngoài, đóng cửa, dùng khẩu trang phù hợp — kỹ năng cần cho mùa khói bụi ở thành phố chứ không riêng gì núi lửa. Ai có vấn đề tim phổi nên hỏi bác sĩ cách tự bảo vệ khi không khí xấu.
Đọc và xem thêm: bản tường thuật của Jón Steingrímsson có bản dịch tiếng Anh (Fires of the Earth: The Laki Eruption 1783–1784); nhà thờ tưởng niệm mục sư ở Kirkjubæjarklaustur và cánh đồng dung nham Eldhraun phủ rêu xanh là điểm dừng chân trên đường vành đai số 1 của Iceland.
Câu hỏi thường gặp
Núi lửa Laki phun trào năm nào?
Từ ngày 8/6/1783 đến tháng 2/1784, kéo dài khoảng tám tháng, ở miền nam Iceland. Đây là đợt phun khe nứt dài khoảng 27 km với khoảng 130 miệng phun.
Núi lửa Laki làm chết bao nhiêu người?
Ở Iceland, khoảng 20–25% dân số chết vì nạn đói sau đó. Ở châu Âu, các nghiên cứu ước tính hàng chục nghìn ca tử vong vượt mức, riêng nước Anh khoảng hơn hai chục nghìn; con số cụ thể còn bàn luận.
Vì sao gia súc ở Iceland chết hàng loạt?
Khí núi lửa chứa nhiều flo bám vào cỏ. Gia súc ăn cỏ nhiễm flo bị bệnh răng và xương. Khoảng một nửa gia súc lớn và phần lớn đàn cừu chết.
Màn sương năm 1783 ở châu Âu là gì?
Là sương khô chứa sol khí sunfat từ Laki, lan khắp châu Âu mùa hè 1783, làm Mặt Trời đỏ, gây khó thở và làm cây héo.
Laki có gây ra Cách mạng Pháp không?
Không trực tiếp. Mất mùa lớn nhất trước cách mạng là năm 1788 do thời tiết khác. Laki chỉ là một phần của chuỗi thời tiết bất thường, còn nguyên nhân chính của cách mạng là tài chính, xã hội và tư tưởng.
